Bạn định chạy bộ sáng nay, nhưng mở mắt ra thấy trời âm u và chăn ấm, nên tự nhủ "để mai có hứng hơn". Bạn định viết bản kế hoạch, nhưng thấy chưa có ý tưởng, nên lướt điện thoại chờ ý tưởng đến. Ngày mai, cảm hứng vẫn chưa đến. Ngày kia cũng vậy.
Điều cần biết trước tiên: với phần lớn việc thường ngày, cảm hứng không phải là điều kiện để bắt đầu, mà là thứ xuất hiện sau khi đã bắt đầu. Người chạy bộ đều đặn hiếm khi háo hức lúc buộc dây giày; họ háo hức ở cây số thứ hai. Người viết hiếm khi có ý hay trước khi gõ chữ đầu tiên; ý đến trong lúc viết. Nắm được thứ tự này, bạn sẽ thôi chờ và bắt đầu tìm cách vượt qua năm phút đầu — đoạn khó nhất.
Phần dưới giải thích vì sao thứ tự đó đúng với nhiều người, cách làm cho năm phút đầu dễ hơn, và cả những lúc không nên ép mình.
Vì sao cảm hứng thường đến sau khi đã làm
Ở trạng thái đứng yên, đầu óc chỉ thấy cái giá phải trả: phải dậy, phải nghĩ, phải chịu khó chịu. Phần thưởng của việc — cảm giác cơ thể nóng lên, một câu viết trôi chảy, một vấn đề được gỡ — chưa hiện ra, vì nó chỉ đến khi đã ở trong việc. Nên lúc chưa làm, bản cân luôn nghiêng về phía "để sau".
Khi đã bắt đầu, bản cân đổi chiều. Cái giá khởi động đã trả rồi, còn phần thưởng thì bắt đầu đến từng chút. Cơ thể ấm lên, đầu óc vào guồng, việc dừng lại giữa chừng giờ mới là thứ thấy tiếc. Đây là lý do nhiều người nói "khó nhất là bước ra khỏi cửa".
Trong tâm lý học có một hướng tiếp cận gọi là kích hoạt hành vi, dùng chính ý tưởng này: thay vì chờ tâm trạng tốt lên để làm, người ta làm những việc nhỏ có ý nghĩa trước để tâm trạng có cơ hội tốt lên. Không cần đi sâu vào lý thuyết, chỉ cần nhớ: hành động có thể kéo cảm xúc theo, không nhất thiết phải chờ ngược lại.
Có một hiểu lầm hay gặp: nghĩ rằng người làm việc đều đặn là người sinh ra đã có nhiều ý chí. Thật ra phần lớn họ chỉ đã quen với cảm giác ngại ở phút đầu, biết rằng nó sẽ qua, và không coi nó là tín hiệu phải dừng. Cảm giác ngại vẫn đến với họ, chỉ là nó không còn quyết định thay họ.
Năm phút đầu — đoạn khó nhất và cách làm nó dễ hơn
Hạ mức cam kết xuống thật thấp. Không hứa "chạy năm cây số", chỉ hứa "mặc đồ, ra đầu ngõ". Không hứa "viết xong báo cáo", chỉ hứa "viết ba dòng". Cam kết càng thấp, càng ít lý do để từ chối.
Chuẩn bị sẵn từ tối hôm trước. Đặt giày chạy cạnh cửa, mở sẵn tệp cần làm, để sổ và bút trên bàn. Mỗi thứ phải tìm vào buổi sáng là thêm một cái cớ để hoãn.
Gắn với một việc đã quen. Uống xong cốc nước buổi sáng là thay đồ tập. Mở máy tính xong là mở tệp báo cáo trước khi mở hộp thư. Việc quen kéo việc mới theo, không cần quyết định lại mỗi ngày.
Cho phép làm dở, làm xấu. Nhiều người không bắt đầu vì sợ làm không tốt. Tự nói rõ: lần này là bản nháp, chạy chậm cũng được, viết dở cũng được. Chất lượng sẽ đến sau, ở những lần tiếp theo.
Đếm ngược rồi đứng dậy. Đếm năm, bốn, ba, hai, một rồi làm ngay động tác đầu tiên, không để khoảng trống cho đầu óc kịp thương lượng. Nghe đơn giản đến buồn cười, nhưng nhiều người thấy nó có ích vào những buổi sáng lì nhất.
Bước khởi động cho từng loại việc
Mỗi loại việc có một "động tác đầu tiên" khác nhau. Chọn đúng động tác đó và chỉ hứa với mình đúng động tác đó.
| Việc | Động tác đầu tiên | Thường thì sau đó |
|---|---|---|
| Tập thể dục | Mặc đồ tập, đi giày, bước ra khỏi nhà | Đã ra ngoài thì đi bộ hoặc chạy chậm luôn |
| Viết báo cáo, bài luận | Mở tệp, gõ tiêu đề và ba gạch đầu dòng | Gạch đầu dòng gợi ra câu đầu tiên |
| Học ngoại ngữ | Mở bài học, nghe một đoạn hai phút | Nghe xong thường muốn nghe thêm đoạn nữa |
| Dọn dẹp nhà | Bật một bài nhạc, nhặt đồ trên một mặt bàn | Bàn sạch rồi thấy muốn dọn tiếp chỗ bên cạnh |
| Gọi một cuộc điện thoại khó | Viết ra câu mở đầu, bấm số | Câu đầu xong thì phần sau trôi theo |
| Tập đàn, vẽ, làm đồ thủ công | Lấy dụng cụ ra, đặt lên bàn | Dụng cụ đã ở đó thì ngồi xuống làm vài phút |
Cột thứ ba ghi "thường thì" vì không phải lúc nào cũng vậy. Có hôm làm xong động tác đầu tiên vẫn không muốn đi tiếp — và như thế cũng ổn. Bạn vẫn giữ được thói quen bắt đầu, và thói quen bắt đầu quan trọng hơn kết quả của một buổi lẻ.
Tình huống theo từng kiểu người
Sinh viên ôn thi. Ngồi vào bàn mà không biết học gì. Viết sẵn tối hôm trước "mai mở chương ba, làm bài tập số một". Sáng ra chỉ cần làm đúng câu đó, các câu sau tự kéo theo.
Người đi làm muốn tập thể dục sau giờ làm. Về tới nhà là ngồi xuống thì gần như hết cơ hội. Thay đồ tập ngay ở chỗ làm hoặc ngay khi bước vào nhà, trước khi kịp ngồi.
Người làm nghề sáng tạo đang bí ý. Chờ ý hay thì có khi chờ cả tuần. Đặt mục tiêu làm ra mười ý dở trong mười lăm phút; ý dở thường mở đường cho ý khá.
Cha mẹ muốn có thời gian cho mình. Lúc con ngủ thì mình cũng muốn ngủ. Chọn một việc nhỏ đã chuẩn bị sẵn — cuốn sách đã đánh dấu trang, đôi giày để cạnh cửa — để mười phút rảnh nào cũng bắt đầu được ngay.
Trưởng nhóm cần mở một cuộc họp khó. Không cần cảm thấy sẵn sàng mới mở lời. Chuẩn bị câu mở đầu, nói câu đó, phần còn lại sẽ đi theo trao đổi của mọi người.
Mười phút làm ngay
Nếu bạn đang chờ hứng cho một việc cụ thể, thử ngay trong mười phút tới:
- Gọi tên việc đó và viết ra động tác đầu tiên của nó.
- Chuẩn bị mọi thứ cần cho động tác đó: mở tệp, lấy dụng cụ, thay đồ.
- Đếm ngược từ năm và làm động tác đầu tiên.
- Làm tiếp trong năm phút mà không tự đánh giá.
- Hết năm phút, hỏi mình: muốn làm tiếp hay dừng? Cả hai câu trả lời đều được.
- Nếu dừng, viết sẵn động tác đầu tiên cho lần sau.
Bài tập này dạy cho bạn một điều: mình không cần đợi tâm trạng phù hợp mới hành động được. Làm được vài lần, câu "để có hứng rồi làm" sẽ bớt sức nặng với bạn. Và kể cả những hôm dừng ở phút thứ năm, bạn vẫn hơn hẳn hôm chỉ ngồi chờ.
Nếu muốn, ghi lại cảm giác ở phút đầu và ở phút thứ năm bằng một từ. Sau vài lần, đọc lại sẽ thấy rõ: phút đầu hầu như luôn là "ngại", "nặng", còn phút thứ năm thường đã nhẹ hơn. Bằng chứng do chính mình ghi lại thuyết phục hơn mọi lời khuyên.
Giữ đà sau buổi đầu: từ năm phút thành nếp quen
Vượt được năm phút đầu một lần là tốt, nhưng điều bạn thật sự muốn là việc đó trở thành nếp, để những buổi sau không phải vật lộn lại từ đầu. Bí quyết ở đây khá giản dị: giữ cho việc bắt đầu luôn dễ, kể cả khi bạn đã làm được nhiều hơn. Nếu tuần đầu bạn hứa "chạy năm phút" rồi thực tế chạy hai mươi phút, đừng vội nâng lời hứa lên hai mươi phút. Cứ giữ lời hứa nhỏ, để những ngày mệt vẫn có thể giữ được chuỗi.
Điều thứ hai là đánh dấu lại mỗi lần đã bắt đầu, không phải mỗi lần đã làm xong. Một dấu tích trên lịch giấy cho mỗi buổi bạn đã bước ra cửa, mỗi buổi đã mở tệp. Nhìn chuỗi dấu tích dài dần là một niềm vui thật, và nó nhắc rằng thứ bạn đang luyện là khả năng khởi động.
Điều thứ ba là chuẩn bị cho những ngày xấu. Sẽ có hôm trời mưa, hôm ốm, hôm việc dồn. Viết sẵn một phiên bản tối thiểu: không chạy được thì giãn cơ năm phút trong nhà, không viết được thì đọc lại đoạn hôm qua. Phiên bản tối thiểu giữ cho sợi chỉ không đứt.
Khi nào không nên ép mình "làm trước"
Khi đang ốm hoặc kiệt sức. Nguyên tắc "làm trước hứng sau" dành cho những lúc ngại, không dành cho lúc cơ thể cần nghỉ. Sốt, đau, thiếu ngủ nhiều đêm liền thì nghỉ là đúng.
Khi việc có rủi ro an toàn. Leo núi, bơi xa, chạy đường dài, lái xe khi đang mệt — đừng dùng mẹo vượt ngại để bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo của cơ thể. An toàn đi trước.
Khi không muốn làm bất cứ điều gì trong thời gian dài. Nếu cảm giác không muốn kéo dài trên hai tuần, lan ra mọi việc kể cả việc từng thích, kèm buồn bã hoặc mất ngủ, đó không còn là chuyện ngại khởi động. Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Khi việc đó thật sự không phù hợp với bạn. Đôi khi cảm giác không muốn là tín hiệu đúng: một cam kết nhận vội, một hoạt động mình không còn thấy ý nghĩa. Nếu lần nào làm xong cũng thấy nặng hơn chứ không nhẹ hơn, có thể đã đến lúc xem lại có nên tiếp tục không.
Câu hỏi thường gặp
Có phải người thành công lúc nào cũng có cảm hứng?
Không. Nhiều người làm việc đều đặn thừa nhận phần lớn thời gian họ không thấy hứng khi bắt đầu. Điều khác biệt là họ có thói quen bắt đầu bất kể tâm trạng, và để cảm hứng đến trong lúc làm.
Làm trước hứng sau có phải là tự ép mình quá sức không?
Không, nếu chỉ áp dụng cho năm, mười phút đầu và vẫn cho phép mình dừng. Ép quá sức là khi bỏ qua tín hiệu ốm, mệt, đau. Nguyên tắc này dành cho lúc ngại khởi động, không dành cho lúc cơ thể cần nghỉ.
Nếu bắt đầu rồi vẫn không thấy hứng thì sao?
Có những hôm như vậy, và vẫn ổn. Bạn đã giữ được thói quen bắt đầu. Nếu tình trạng lặp lại nhiều ngày với cùng một việc, hãy xem lại việc đó có quá to, quá mơ hồ hoặc không còn ý nghĩa với mình không.
Có nên nghe nhạc sôi động để có hứng bắt đầu?
Với nhiều người, một bài nhạc quen có nhịp nhanh giúp chuyển trạng thái rất tốt, nhất là khi dọn dẹp hay tập thể dục. Với việc cần tập trung như viết hay tính toán, nhạc có lời có thể gây xao nhãng, nên thử xem cái nào hợp với mình.
Chuẩn bị từ tối hôm trước có thật sự giúp ích?
Thường là có, vì nó gỡ bớt những quyết định nhỏ vào buổi sáng, lúc ý chí dễ lung lay. Giày để sẵn cạnh cửa hay tệp mở sẵn trên máy là lời nhắc trực tiếp, khiến bắt đầu bớt tốn sức.
Mỗi ngày nên áp dụng cách này cho bao nhiêu việc?
Chỉ nên chọn một hai việc quan trọng nhất trong ngày. Áp cho quá nhiều việc cùng lúc sẽ biến thành một danh sách áp lực mới. Khi việc đã thành thói quen thì chuyển sang luyện việc khác.