Có những tuần mở máy ra là thấy nặng. Danh sách việc vẫn vậy, đồng nghiệp vẫn vậy, lương vẫn về đúng ngày, nhưng cái háo hức của những tháng đầu đã biến đâu mất. Bạn vẫn làm đủ phần tối thiểu, chỉ là việc nào cũng phải lê lết, và chiều Chủ nhật bắt đầu có cảm giác chùng xuống khi nghĩ tới sáng thứ Hai.
Nói ngắn thôi: động lực hiếm khi quay lại nhờ ngồi chờ. Nó thường quay lại sau khi bạn làm ba việc theo đúng thứ tự — gọi tên điều gì đang rút cạn mình, gỡ cái vướng nhỏ nhất trước, rồi tạo lại vài chiến thắng nhỏ đủ để nhìn thấy trong tuần. Phần dưới là bảy bước làm trong khoảng một tuần, kèm cách điều chỉnh cho từng kiểu tình huống.
Một lưu ý trước khi bắt đầu: nếu cảm giác này kéo dài trên hai tuần và lan ra mọi mặt đời sống — ăn không ngon, ngủ không yên, chẳng còn thích điều gì kể cả những thứ từng mê — thì đó không còn đơn thuần là chuyện động lực làm việc, và việc nên làm là gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao động lực làm việc tụt dần mà không báo trước
Động lực hiếm khi sập một phát. Nó mòn dần qua những thứ rất nhỏ: một dự án kéo dài mãi không thấy kết quả, những cuộc họp chiếm hết buổi sáng, một lời góp ý khó chịu không ai giải thích, một kế hoạch cá nhân cứ bị đẩy lùi vì việc công ty. Từng thứ một thì chẳng đáng kể, cộng lại sau vài tháng thì thành cảm giác "làm cũng thế, không làm cũng thế".
Các nhà tâm lý học thường nhắc tới ba nhu cầu nền khi bàn về động lực: được tự quyết một phần cách mình làm, thấy mình đang giỏi lên, và thấy mình gắn với người khác. Không cần thuộc lý thuyết, chỉ cần dùng nó như một chiếc đèn pin: khi động lực tụt, thường ít nhất một trong ba thứ đó đang bị chặn. Bạn bị giao việc theo kiểu cầm tay chỉ việc, hoặc làm mãi một loại việc đã thuộc lòng, hoặc ngồi giữa văn phòng đông người mà chẳng ai hỏi han.
Thêm một nguyên nhân hay bị bỏ qua: cơ thể mệt. Ngủ năm tiếng liên tục cả tháng, bỏ bữa sáng, ngồi lì cả ngày không đi lại thì đầu óc khó mà háo hức nổi. Trước khi nghĩ mình "hết đam mê", nên kiểm phần cơ thể trước, vì đó là phần dễ sửa nhất.
Gọi đúng tên thứ đang rút cạn mình
Đọc từng dòng và đánh dấu dòng nào giống mình nhất. Thường sẽ có một hoặc hai dòng nổi bật hẳn — đó là chỗ nên bắt tay vào trước, thay vì cố sửa mọi thứ cùng lúc.
| Dấu hiệu bạn thấy | Thứ có thể đang rút cạn | Việc nhỏ thử ngay tuần này |
|---|---|---|
| Làm xong cũng không thấy vui, như ném đá xuống ao | Không thấy kết quả, không có phản hồi | Tự ghi mỗi ngày ba việc đã xong, cuối tuần đọc lại |
| Ngán ngay từ lúc mở danh sách việc | Việc quá to, quá mơ hồ | Chọn một việc, viết bước đầu tiên nhỏ tới mức làm trong mười lăm phút |
| Thấy bị điều khiển, làm theo kiểu cái máy | Thiếu quyền tự quyết | Xin quyết một chi tiết: thứ tự làm, cách trình bày, giờ làm việc sâu |
| Ngày nào cũng giống ngày nào | Lặp lại, không học thêm gì | Tìm một phần nhỏ trong việc cũ để làm theo cách mới |
| Ngồi giữa đội mà thấy lạc lõng | Thiếu kết nối | Mời một đồng nghiệp đi uống nước, hỏi họ đang làm gì |
| Chiều nào cũng rã rời, sáng dậy không nổi | Cơ thể kiệt sức vì ngủ ít, ăn uống thất thường | Ngủ sớm ba mươi phút trong năm tối liên tiếp |
Bảng này không phải bài kiểm tra, cũng không có đáp án đúng. Nó chỉ giúp bạn chuyển từ câu than chung chung "mình mất hứng rồi" sang một câu cụ thể hơn như "mình mất hứng vì làm mãi không thấy kết quả" — và câu cụ thể thì có việc để làm.
Bảy bước lấy lại động lực trong một tuần
Mỗi bước gắn với một ngày cho dễ theo, nhưng bạn có thể dồn hoặc giãn tuỳ lịch. Điều quan trọng là thứ tự: sửa cơ thể và môi trường trước, đòi hỏi ở bản thân sau.
- Ngày một — ghi lại, không phán xét. Cuối ngày viết ba dòng: việc gì làm mình nặng nhất, việc gì làm mình dễ chịu nhất, mình đã ngủ mấy tiếng. Không cần sửa gì cả.
- Ngày hai — sửa phần cơ thể. Đặt giờ đi ngủ cố định, ăn sáng, đi bộ mười phút giữa trưa. Nghe có vẻ không liên quan, nhưng đây thường là bước tạo khác biệt sớm nhất.
- Ngày ba — dọn một vướng nhỏ. Chọn đúng một thứ cản trở đang kéo dài: một email chưa trả lời, một tệp lộn xộn, một câu hỏi chưa dám hỏi sếp. Xử lý xong nó.
- Ngày bốn — chia việc to. Lấy việc khiến bạn ngán nhất, viết ra năm bước nhỏ, làm bước đầu tiên ngay trong buổi sáng.
- Ngày năm — tạo một chiến thắng thấy được. Hoàn thành trọn một việc nhỏ có kết quả rõ: nộp được bản nháp, gửi được báo giá, sửa xong một lỗi. Gạch nó khỏi danh sách bằng tay.
- Ngày sáu — nói chuyện với một người. Kể với một đồng nghiệp tin cậy hoặc bạn thân điều mình đang thấy. Nhiều khi chỉ cần nghe "mình cũng từng vậy" là nhẹ đi một nửa.
- Ngày bảy — nhìn lại và chọn tiếp. Đọc lại ghi chép cả tuần, đánh dấu bước nào làm mình thấy khá hơn, giữ bước đó cho tuần sau.
Đừng chờ đến ngày bảy mới thấy "hứng trở lại". Thông thường cảm giác thay đổi rất nhẹ: buổi sáng bớt nặng một chút, có một giờ làm việc trôi đi mà không phải gồng. Những dấu hiệu nhỏ đó là đủ để đi tiếp.
Tình huống theo từng kiểu người
Người mới đi làm một, hai năm. Cú hụt hẫng thường đến khi phần việc thú vị đã học xong, còn lại là phần lặp lại. Hãy hỏi người hướng dẫn xem kỹ năng tiếp theo nên học là gì, và xin tham gia một phần nhỏ của một dự án mới. Cảm giác đang lớn lên là liều động lực mạnh nhất ở giai đoạn này.
Người làm lâu năm thấy mọi thứ đã thuộc lòng. Động lực ở đây thường đến từ việc dạy lại người khác hoặc cải tiến một quy trình mình làm mãi. Chọn một quy trình tốn thời gian nhất, thử rút gọn nó, rồi chia sẻ cách làm cho đồng nghiệp mới.
Cha mẹ bận con nhỏ. Mệt là thật, không phải do lười. Đừng đặt mục tiêu "lấy lại phong độ như hồi chưa có con"; đặt mục tiêu bảo vệ một khối hai tiếng làm việc tập trung mỗi ngày, phần còn lại chấp nhận làm ở mức đủ.
Trưởng nhóm nhỏ. Bạn vừa phải giữ lửa cho đội vừa tự mất lửa. Tách riêng một buổi trong tuần để làm phần việc chuyên môn mình thích, và nói thật với cấp trên khi khối lượng quản lý đã nuốt hết thời gian.
Người vừa chuyển sang chỗ làm mới. Sau vài tháng đầu hồi hộp là giai đoạn chững lại. Đây là lúc phù hợp để chủ động hẹn một buổi trao đổi với quản lý về kỳ vọng và cách đánh giá, tránh làm mãi trong mơ hồ.
Mười phút làm ngay khi đang ngồi trước máy
Nếu đọc tới đây mà vẫn thấy nặng, đừng cố lập kế hoạch lớn. Chọn một trong những việc dưới đây và làm ngay, mỗi việc không quá mười phút:
- Đứng dậy, uống một cốc nước, đi ra chỗ có ánh sáng tự nhiên hai phút rồi quay lại.
- Đóng hết các tab không liên quan, chỉ để lại đúng một cửa sổ cho việc cần làm.
- Viết ra giấy câu "việc nhỏ nhất mình có thể làm lúc này là…" và điền vào chỗ trống.
- Đặt hẹn giờ mười phút, làm đúng việc đó, hết giờ thì được phép dừng.
- Nhắn một tin cảm ơn cụ thể cho ai đó đã giúp mình tuần này.
- Dọn mặt bàn: cất cốc cũ, xếp giấy tờ, lau màn hình.
- Mở lại một sản phẩm cũ mình từng làm tốt, đọc lại hai phút để nhớ mình đã làm được gì.
Mười phút nghe ít ỏi, nhưng mục đích của nó không phải để làm được nhiều. Mục đích là phá trạng thái đứng yên. Khi đã bắt đầu chuyển động, việc tiếp tục dễ hơn rất nhiều so với lúc ngồi nhìn danh sách và tự trách.
Những lỗi khiến động lực tụt sâu hơn
Chờ có hứng rồi mới làm. Hứng thường đến sau khi đã làm được một chút, hiếm khi đến trước. Ngồi chờ chỉ khiến việc dồn lại và cảm giác tội lỗi lớn thêm.
Đặt kế hoạch lấy lại phong độ quá hoành tráng. Dậy năm giờ, tập thể dục, đọc sách, làm việc mười tiếng — tất cả từ ngày mai. Kế hoạch như vậy thường gãy sau hai ngày và để lại cảm giác thất bại.
So mình với phiên bản tốt nhất của người khác. Mạng xã hội chỉ cho thấy khoảnh khắc đẹp của đồng nghiệp cũ hay bạn học. So như vậy là so một ngày tệ của mình với ngày đẹp nhất của họ.
Tìm hứng bằng chất kích thích. Cà phê thứ tư trong ngày, nước tăng lực, thức khuya để "làm bù" cho cảm giác tỉnh táo ngắn ngủi rồi kéo cơ thể xuống sâu hơn vào hôm sau.
Giấu một mình. Không nói với ai, cứ gồng, tới lúc vỡ ra thì đã muộn. Một câu chia sẻ sớm với người tin cậy giúp nhiều hơn một tháng tự chịu đựng.
Khi nào cần nói chuyện với người khác hoặc gặp chuyên gia
Mất động lực tạm thời là chuyện bình thường của bất kỳ ai đi làm. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy vấn đề lớn hơn chuyện công việc: buồn bã hoặc trống rỗng kéo dài trên hai tuần, mất hứng thú với gần như mọi thứ kể cả sở thích riêng, ngủ quá ít hoặc quá nhiều, ăn uống thay đổi rõ, thấy mình vô dụng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân.
Gặp một trong các dấu hiệu đó, việc đúng không phải là đọc thêm mẹo lấy lại động lực, mà là gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, đồng thời nói với một người thân tin cậy. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người ở gần ngay lúc đó và tìm tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, không chờ.
Còn nếu cảm giác chủ yếu dính tới một công việc cụ thể và đã kéo dài nhiều tháng dù bạn đã thử điều chỉnh, có thể đã đến lúc trao đổi thẳng với quản lý về khối lượng hoặc vai trò. Chuyện có nên đổi việc hay không là một câu hỏi lớn hơn, cần được cân nhắc riêng, không nên quyết khi đang ở đáy cảm xúc.
Câu hỏi thường gặp
Mất động lực làm việc bao lâu thì nên lo?
Vài ngày đến một hai tuần uể oải sau giai đoạn nhiều việc là bình thường. Nếu kéo dài trên hai tuần, lan ra cả đời sống ngoài công việc và kèm mất ngủ hay mất hứng thú với mọi thứ, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Có nên nghỉ phép vài ngày để lấy lại động lực không?
Nghỉ ngắn giúp cơ thể hồi lại, nhất là khi bạn ngủ thiếu kéo dài. Nhưng nếu nguyên nhân nằm ở cách việc được tổ chức, quay lại sau kỳ nghỉ mọi thứ vẫn y nguyên. Nên kết hợp nghỉ với việc gỡ ít nhất một vướng cụ thể.
Mất động lực có phải do mình chọn sai nghề?
Không hẳn. Phần lớn trường hợp mất động lực đến từ cách làm việc, khối lượng, sức khoẻ hoặc thiếu ghi nhận, không phải từ bản thân nghề. Chỉ nên nghĩ tới chuyện đổi nghề sau khi đã thử điều chỉnh những thứ đó mà vẫn không khá hơn.
Làm sao nói với sếp rằng mình đang mất động lực?
Nói về việc, không nói về cảm xúc chung chung. Ví dụ: "Mấy tuần nay em thấy khó tập trung vì việc A và B chồng nhau, em muốn bàn lại thứ tự ưu tiên." Kèm một đề xuất cụ thể thì cuộc trao đổi dễ đi tới kết quả hơn.
Uống thêm cà phê có giúp lấy lại hứng làm việc không?
Một cốc buổi sáng giúp tỉnh táo cho nhiều người, nhưng dùng cà phê hay nước tăng lực để bù cho việc ngủ thiếu thì chỉ đẩy mệt mỏi sang hôm sau. Ngủ đủ, ăn sáng và vận động nhẹ là nền bền hơn.
Có cách nào lấy lại động lực ngay trong buổi chiều hôm nay không?
Chọn một việc nhỏ có kết quả rõ, đặt hẹn giờ mười phút, làm đúng việc đó. Xong thì gạch khỏi danh sách. Cảm giác vừa hoàn thành một thứ thường đủ để kéo bạn sang việc tiếp theo.