Cuộc gọi báo tin con sắp có em bé, rồi tin cháu chào đời, thường làm ông bà mới rạo rực như chính mình ngày xưa đón con đầu lòng. Nhiều người kể rằng lần đầu bế cháu, họ thấy một cảm xúc vừa quen vừa lạ: thương như thương con, mà nhẹ nhàng hơn, ít lo âu hơn, nhiều niềm vui thuần khiết hơn.
Câu trả lời thẳng: lên chức ông bà là một trong những chặng đời nhiều niềm vui nhất, nhưng cũng kèm những bỡ ngỡ: giúp con thế nào cho khỏi lấn, cách chăm em bé ngày nay khác xưa nhiều, sức khoẻ mình có theo kịp không. Đón vai trò này trọn vẹn là giúp theo cách con cần, tôn trọng quyết định của cha mẹ em bé, và vẫn giữ một nhịp sống riêng cho mình.
Bài này nói về những cảm xúc lẫn lộn của ông bà mới, cách giúp mà không lấn, cách nói chuyện với con khi khác quan điểm, giữ nhịp sống riêng, làm ông bà khi ở xa, những cách vui cùng cháu theo từng tuổi và chăm sức khoẻ của chính mình.
Những cảm xúc lẫn lộn của ông bà mới
Hạnh phúc và tự hào. Thấy con mình trở thành cha mẹ, thấy dòng họ có thêm một thế hệ. Cảm giác này có thể làm cả nhà sống động trở lại; nhiều ông bà kể rằng họ thấy háo hức với từng ngày như đã lâu lắm rồi mới có.
Hồi hộp và lo lắng. Lo cho em bé, lo cho con mình trong những tháng đầu thiếu ngủ. Lo là dấu hiệu của tình thương, nhưng nên để con biết bạn tin con làm được.
Muốn giúp mà sợ lấn. Nhiều ông bà vừa muốn xắn tay vào làm, vừa sợ bị cho là can thiệp. Cách tốt nhất là hỏi: “Bố mẹ giúp được gì cho con?”
Nhớ lại thời mình nuôi con. Những ký ức ngày xưa ùa về, có vui có tiếc. Kể cho con nghe chuyện ngày xưa là một món quà, miễn đừng biến nó thành lời so sánh.
Mệt mỏi. Bế cháu, thức đêm giúp con ở tuổi năm, sáu mươi không còn nhẹ như xưa. Thừa nhận giới hạn sức mình là điều cần thiết, không phải ích kỷ.
Có khi hụt hẫng. Nếu con chọn cách chăm khác hẳn mình, hoặc mời ông bà bên kia giúp nhiều hơn, cảm giác bị gạt ra có thể xuất hiện. Nói ra một cách nhẹ nhàng thường tốt hơn là giữ trong lòng.
Giúp con chăm cháu: việc thường được hoan nghênh và việc nên hỏi trước
Mỗi gia đình mỗi khác, nhưng nhiều cha mẹ trẻ chia sẻ những điều khá giống nhau:
| Thường được hoan nghênh | Nên hỏi con trước |
|---|---|
| Nấu bữa ăn, mang đồ ăn đến | Đến thăm vào giờ nào, ở lại bao lâu |
| Giặt giũ, dọn dẹp, đi chợ hộ | Cho cháu ăn, uống thứ gì ngoài sữa và thức ăn bố mẹ đã chọn |
| Trông cháu để bố mẹ ngủ bù | Mua đồ dùng lớn cho cháu: nôi, xe đẩy, quần áo nhiều |
| Lắng nghe con kể chuyện, động viên con | Áp dụng cách chăm, kiêng cữ truyền thống |
| Đưa đón anh chị lớn của cháu (nếu có) | Đưa cháu ra ngoài, đi xa, gặp nhiều người |
| Khen con làm cha mẹ giỏi | Đăng ảnh cháu lên mạng xã hội |
Câu hỏi đơn giản như “Con muốn bố mẹ làm việc gì nhất tuần này?” giúp sự giúp đỡ trúng chỗ, và con thấy được tôn trọng trong vai trò mới của mình.
Khi cách chăm của con khác với ngày xưa
Nhiều khuyến nghị về chăm sóc trẻ sơ sinh đã thay đổi so với vài chục năm trước, vì hiểu biết y khoa tiến lên. Khi thấy con làm khác mình, có thể đi theo các bước:
- Hỏi trước khi góp ý. “Bác sĩ dặn con làm thế à? Kể mẹ nghe với.” Nhiều khi con đang làm theo hướng dẫn mới của nhân viên y tế.
- Tách điều an toàn với điều thói quen. Chuyện an toàn, sức khoẻ của bé nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế; chuyện thói quen như cách ru, cách bế thì mỗi người một kiểu, không sao.
- Góp ý một lần, nhẹ nhàng, riêng tư. Không nói trước mặt người khác, không lặp lại mỗi ngày.
- Chấp nhận quyết định của cha mẹ em bé. Con mình giờ là người chịu trách nhiệm chính. Tôn trọng điều đó giúp quan hệ hai thế hệ bền chặt.
- Học cùng con. Đi cùng con đến buổi khám, đọc tài liệu hướng dẫn của cơ sở y tế. Ông bà hiểu cách chăm mới sẽ giúp con tự tin hơn.
Điều làm con biết ơn nhất thường không phải ông bà biết nhiều, mà là ông bà ở bên, tin tưởng và không phán xét.
Giữ nhịp sống riêng khi đã là ông bà
Có cháu không có nghĩa là mọi ngày phải xoay quanh cháu. Ông bà vui, khoẻ, có đời sống riêng mới là chỗ dựa lâu dài cho cả nhà. Vài điều nên giữ:
- Giữ các buổi vận động, câu lạc bộ, gặp bạn bè của mình, kể cả khi đang giúp con.
- Nếu nhận trông cháu thường xuyên, bàn rõ số ngày, số giờ và những lúc mình cần nghỉ.
- Dành thời gian riêng cho hai ông bà: một bữa ăn, một buổi đi dạo, một chuyến đi ngắn.
- Giữ những sở thích riêng: làm vườn, đọc sách, nhạc cụ, học điều mới.
- Nói “không” nhẹ nhàng khi sức khoẻ không cho phép, và đề xuất cách khác.
- Ông bà nội ngoại phối hợp với nhau thay vì so bì, để cháu có nhiều người thương mà con không khó xử.
Con cháu thường hạnh phúc khi thấy ông bà vẫn có niềm vui riêng. Một người ông, người bà luôn có chuyện mới để kể là người cháu nào cũng mong được gặp.
Giữ nhịp riêng cũng là cách giữ lửa cho chính vai ông bà: người còn sức, còn hứng khởi thì mỗi lần gặp cháu đều trọn vẹn, thay vì vừa bế cháu vừa thấy mệt mỏi, tủi thân.
Làm ông bà khi ở xa cháu
Nhiều ông bà ở quê trong khi con cháu sống ở thành phố khác, thậm chí nước khác. Khoảng cách làm nhiều người buồn vì không được bế cháu thường xuyên. Nhưng ông bà ở xa vẫn có thể gắn bó rất sâu với cháu.
Những cuộc gọi video ngắn, đều đặn — vài phút mỗi lần, vào giờ cháu tỉnh táo — tốt hơn những cuộc gọi dài, thưa. Khi cháu lớn hơn một chút, ông bà có thể đọc truyện, hát ru, kể chuyện ngày xưa qua điện thoại. Gửi cho cháu những món quà nhỏ mang dấu ấn quê: một túi trái cây vườn nhà, một tấm ảnh ông bà, một lá thư tay để bố mẹ đọc cho cháu nghe.
Ông bà không rành công nghệ cũng đừng ngại: nhờ con cháu cài sẵn và chỉ cách gọi video một lần, dán một tờ giấy ghi các bước cạnh điện thoại. Vài lần là quen. Nhiều ông bà kể rằng học được cách gọi video để thấy cháu chính là “lần đầu” đáng nhớ nhất của tuổi sáu mươi.
Những lần gặp trực tiếp hiếm hoi trở thành kỷ niệm đặc biệt. Hãy chuẩn bị cho chúng như một sự kiện: món ăn cháu thích, nơi muốn dẫn cháu đi, câu chuyện muốn kể. Cháu sẽ nhớ những ngày ở nhà ông bà lâu hơn mọi món quà.
Vui cùng cháu theo từng độ tuổi
Niềm vui của ông bà là được chơi cùng cháu theo cách của riêng mình. Vài gợi ý nhẹ nhàng, an toàn, hợp sức người lớn tuổi:
- Những tháng đầu: bế cháu, hát ru, nói chuyện nhẹ nhàng, cho cháu nghe tiếng ông bà — cháu nhận ra giọng người thân từ rất sớm.
- Khi cháu biết ngồi, biết bò: chơi ú òa, xếp những khối gỗ to, đọc sách tranh vải.
- Cháu chập chững: dắt cháu đi dạo vườn, chỉ tên cây, con vật; cùng tưới cây, nhặt lá.
- Cháu tuổi mẫu giáo: kể chuyện cổ tích, dạy hát đồng dao, cùng nặn bột, gấp giấy.
- Cháu đi học: dạy cháu nấu một món đơn giản, đi chợ cùng, kể chuyện gia đình ngày xưa, cùng làm một chậu cây.
Luôn để mắt đến an toàn: đồ vật nhỏ dễ nuốt, cầu thang, ao hồ, bếp nóng. Hỏi bố mẹ cháu về quy tắc ăn uống, giờ ngủ và thời gian xem màn hình để cùng giữ một nếp. Ông bà không cần chơi lâu; chỉ cần những khoảnh khắc trọn vẹn khi ở bên cháu.
Chăm sức khoẻ của chính mình
Bế cháu, cúi người, thức đêm đòi hỏi nhiều sức hơn ta nghĩ, nhất là với người có bệnh nền về xương khớp, tim mạch, huyết áp. Trước khi nhận trông cháu thường xuyên, nên khám sức khoẻ và hỏi bác sĩ về những việc mình nên tránh. Bế cháu đúng tư thế, dùng địu hay ghế hỗ trợ, nhờ người khác những việc nặng.
Giữ cho mình những giờ nghỉ thật: một giấc trưa, một buổi đi bộ, một buổi tối không trông cháu. Đừng bỏ lịch tái khám, thuốc men vì mải lo cho cháu; nhiều ông bà quên uống thuốc huyết áp chỉ vì buổi sáng bận cho cháu ăn.
Ông bà mệt mỏi kéo dài, mất ngủ, buồn bã, thấy mình thành gánh nặng, hoặc cáu gắt nhiều hơn thường lệ nên được quan tâm. Nếu những dấu hiệu đó kéo dài trên hai tuần, hãy nói với con và đi khám bác sĩ. Con cháu cần ông bà khoẻ mạnh lâu dài hơn là ông bà làm hết mọi việc ngay hôm nay.
Những điều ông bà mới hay vô tình làm con khó xử
So sánh với ngày xưa. “Ngày xưa mẹ nuôi ba đứa có ai giúp đâu.” Câu nói có thể chỉ là kể chuyện, nhưng với người mẹ trẻ đang kiệt sức, nó nghe như lời trách. Kể chuyện ngày xưa thì nên kể như một kỷ niệm, không như một thước đo.
Bình luận về cơ thể con sau sinh. Nhận xét về cân nặng, vóc dáng của con dâu, con gái dù với ý tốt vẫn dễ làm tổn thương. Thay bằng câu hỏi han: “Con ngủ được không, ăn có ngon miệng không?”
Đến thăm không báo trước. Những tuần đầu, cha mẹ trẻ cần giờ nghỉ quý như vàng. Một tin nhắn hỏi trước giờ đến giúp con chuẩn bị và không thấy bị làm phiền.
Bế cháu đi mỗi khi cháu khóc với bố mẹ. Ông bà thương nên muốn dỗ ngay, nhưng làm vậy thường xuyên dễ khiến cha mẹ trẻ thấy mình vụng về. Để con thử dỗ trước, chỉ đỡ tay khi con nhờ.
Kể chuyện nhà con cho họ hàng. Những khó khăn của con trong năm đầu nên được giữ trong nhà. Chia sẻ ra ngoài, dù vô tình, dễ làm con mất lòng tin.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà có nên chuyển đến ở cùng để giúp con chăm cháu không?
Tuỳ hoàn cảnh từng nhà. Ở cùng giúp con nhiều trong tháng đầu, nhưng cũng dễ phát sinh va chạm và ông bà dễ quá sức. Hãy bàn kỹ về thời gian, vai trò và không gian riêng của mỗi bên trước khi quyết định, và xem lại sau vài tuần.
Cách chăm cháu của con khác ngày xưa thì có nên góp ý không?
Có thể góp ý, nhưng nên hỏi trước vì sao con làm vậy, vì nhiều khuyến nghị y khoa đã thay đổi. Chuyện an toàn, sức khoẻ của bé nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế. Góp ý một lần, nhẹ nhàng, riêng tư, rồi tôn trọng quyết định của bố mẹ em bé.
Ông bà nội và ông bà ngoại phối hợp thế nào cho êm?
Thống nhất với con về lịch giúp đỡ, chia việc rõ ràng thay vì cạnh tranh. Tránh so sánh ai giúp nhiều hơn, ai được cháu quấn hơn. Cháu có nhiều người thương là điều tốt, và cha mẹ em bé sẽ đỡ khó xử khi hai bên hoà thuận.
Trông cháu thường xuyên mà thấy mệt thì nói với con thế nào?
Nói thật và sớm, trước khi mệt thành cáu gắt. Hãy nói rõ rằng sức của bố mẹ chỉ trông được vài ngày một tuần, hoặc cần nghỉ buổi chiều. Cùng con tìm cách khác như gửi trẻ, nhờ thêm người. Con thường mong ông bà khoẻ hơn là ông bà gắng sức.
Ông bà ở xa làm sao để cháu nhớ và thân với mình?
Gọi video ngắn và đều đặn, đọc truyện, hát cho cháu nghe qua điện thoại, gửi ảnh và quà nhỏ mang dấu ấn gia đình. Khi gặp nhau, dành trọn thời gian cho cháu. Những nghi thức nhỏ lặp lại giúp cháu nhận ra và quý ông bà dù ở xa.
Có nên đăng ảnh cháu lên mạng xã hội không?
Nên hỏi ý kiến bố mẹ em bé trước. Nhiều cha mẹ trẻ muốn giữ riêng tư cho con, hạn chế ảnh cháu trên mạng hoặc chỉ chia sẻ trong nhóm gia đình. Tôn trọng mong muốn này giúp tránh những va chạm không đáng có.