Ngày nhận bằng tốt nghiệp, bạn vui vì đã xong một chặng, nhưng cũng buồn vì sắp xa bạn bè, và lo vì chưa biết đi đâu tiếp. Bạn thương bố mẹ, nhưng vẫn giận vì một câu nói của họ hôm qua. Cảm xúc lẫn lộn như vậy không phải là “rối loạn”, cũng không phải là mình không biết mình muốn gì. Đó là cách bình thường mà con người phản ứng với những chuyện có nhiều mặt.
Vấn đề chỉ bắt đầu khi mình cố ép bản thân chọn một cảm xúc “đúng”: phải vui chứ, sao lại buồn; thương bố mẹ thì không được giận. Cách nhẹ hơn là gỡ từng sợi: đặt tên từng cảm xúc, xem mỗi cái đến từ đâu, và để chúng cùng tồn tại. Bài này đi qua cách làm đó, kèm những tình huống lẫn lộn hay gặp nhất.
Vì sao một chuyện có thể sinh ra nhiều cảm xúc cùng lúc
Phần lớn những chuyện lớn trong đời đều có nhiều mặt. Chuyển nhà là được không gian mới nhưng mất hàng xóm quen; thăng chức là được ghi nhận nhưng phải gánh thêm trách nhiệm; con vào lớp một là mừng con lớn nhưng thấy thời bé của con trôi nhanh quá. Mỗi mặt chạm vào một điều mình coi trọng, nên mỗi mặt sinh ra một cảm xúc riêng.
Với người thân cũng vậy. Một người mẹ có thể là người hy sinh nhiều nhất cho mình, đồng thời là người hay nói câu làm mình tổn thương. Thương và giận không loại trừ nhau; chúng cùng có mặt chính vì mối quan hệ này quan trọng. Người dửng dưng thì mình chẳng giận, cũng chẳng thương.
Cũng có những cảm xúc lẫn lộn đến từ quá khứ và hiện tại chồng lên nhau: đi ngang ngôi trường cũ, nghe lại một bài hát thời sinh viên. Người ta hay gọi chung là hoài niệm — ngọt vì kỷ niệm đẹp, đắng vì nó đã qua. Đó cũng là một dạng lẫn lộn rất phổ biến, và thường dễ chịu hơn mình nghĩ nếu không cố gạt đi.
Nhận ra điều này giúp bạn bớt một tầng khó chịu: không phải khó chịu vì cảm xúc lẫn lộn, mà vì tự trách “sao mình lại thấy thế”. Khi bỏ được tầng tự trách ấy, các cảm xúc còn lại thường dễ nhìn hơn nhiều.
Gỡ cảm xúc lẫn lộn theo từng sợi
Cách làm dưới đây cần một tờ giấy hoặc ghi chú điện thoại, khoảng mười lăm phút yên tĩnh.
- Viết chuyện ở giữa trang. Một câu ngắn: “Nhận lời chuyển công tác ra Đà Nẵng”.
- Liệt kê mọi cảm xúc, không chọn lọc. Vui, tự hào, lo, buồn, áy náy với bố mẹ, háo hức, sợ cô đơn… Viết hết, kể cả những cảm xúc mình thấy “không nên có”.
- Nối mỗi cảm xúc với một mặt của chuyện. Tự hào — vì được tin tưởng giao việc. Áy náy — vì bố mẹ đã lớn tuổi. Háo hức — vì được sống gần biển. Mỗi cảm xúc có “địa chỉ” riêng.
- Chấm mức độ cho từng cái. Có thể thấy phần háo hức là 7 nhưng áy náy cũng là 6. Con số giúp bạn thấy bức tranh cân bằng hơn, không để một cảm xúc to tiếng che hết những cái khác.
- Hỏi: cảm xúc nào cần được làm gì? Áy náy có thể cần một kế hoạch về thăm nhà định kỳ. Lo cô đơn có thể cần tìm sẵn một câu lạc bộ ở nơi mới. Háo hức thì chỉ cần được tận hưởng.
Sau bước cuối, nhiều người thấy rằng cảm xúc lẫn lộn không còn là một cục rối, mà là một danh sách những điều mình quan tâm. Danh sách thì xử lý được từng dòng.
Những tình huống lẫn lộn hay gặp
Một số tình huống dưới đây gần như ai cũng sẽ đi qua. Cột cuối gợi ý cách nhìn giúp mình nhẹ lòng hơn.
| Tình huống | Cảm xúc thường đi cùng | Cách nhìn nhẹ hơn |
|---|---|---|
| Tốt nghiệp, rời trường | vui, tự hào, tiếc nuối, lo | tiếc nuối là dấu hiệu quãng đó đáng giá |
| Nghỉ việc ở chỗ đã gắn bó | nhẹ nhõm, áy náy, buồn, háo hức | rời đi không xoá những năm tốt đẹp |
| Bạn thân thành công lớn | mừng cho bạn, ghen tị nhẹ, tự hỏi về mình | ghen tị chỉ ra điều mình cũng mong |
| Con đi học xa | tự hào, nhớ, lo, trống trải | nhớ con là cách tình thương thể hiện |
| Về quê ăn Tết | ấm áp, mệt, bị hỏi han nhiều | có thể vừa yêu quê vừa cần chỗ nghỉ riêng |
| Kết thúc một dự án dài | nhẹ nhõm, hụt hẫng, tự hào | hụt hẫng sau khi xong việc là phổ biến |
Điểm chung của những tình huống này: chúng đều là ngưỡng chuyển tiếp — một thứ khép lại, một thứ mở ra. Ở ngưỡng cửa, người ta luôn nhìn về cả hai phía.
Đi trọn một ví dụ: buổi tối trước khi con lên thành phố học đại học
Chị Hạnh, bốn mươi lăm tuổi, xếp đồ cho con trai lên thành phố nhập học. Cả buổi tối chị thấy “kỳ kỳ”: lúc thì cười vì nhớ chuyện con hồi bé, lúc thì gắt vì con để quên giấy tờ, lúc lại đứng lặng ở cửa phòng con. Chồng hỏi “em sao thế”, chị chỉ đáp “không sao”.
Nếu gỡ theo từng sợi, chị có thể thấy: tự hào vì con đỗ trường mình mong, mức 8; nhớ trước — nhớ con dù con chưa đi, mức 7; lo chuyện con ăn uống, đi lại ở nơi lạ, mức 6; trống trải khi nghĩ tới căn nhà vắng tiếng con, mức 6; và một chút nhẹ nhõm vì sắp bớt việc đưa đón, mức 3 — kèm áy náy vì “sao mẹ lại thấy nhẹ nhõm”.
Khi đã có danh sách ấy, từng cảm xúc tìm được việc của nó. Nỗi lo có thể đổi thành một buổi cùng con ghi lại số tiền tiêu tuần đầu và cách đi xe buýt. Nỗi trống trải có thể cần một kế hoạch cho chính chị: lớp học buổi tối từng muốn đăng ký, buổi đi bộ với bạn cũ. Chút nhẹ nhõm thì không cần áy náy — nó chỉ cho thấy những năm qua chị đã rất bận. Và câu trả lời cho chồng có thể là: “Em vừa tự hào vừa nhớ con, lại hơi lo, nên cứ thấy lòng ngổn ngang”. Câu ấy mở ra một cuộc trò chuyện thay vì đóng nó lại bằng “không sao”.
Những câu tự nói làm lẫn lộn thêm nặng
“Lẽ ra mình phải vui chứ.” Chữ “lẽ ra” đặt một khuôn mẫu lên cảm xúc thật. Cảm xúc không làm theo lẽ ra; nó phản ánh những gì đang chạm vào mình. Thay bằng: “Mình vui, và mình cũng buồn một chút. Cả hai đều có lý do.”
“Thương thì không được giận.” Đây là niềm tin phổ biến trong nhiều gia đình, khiến người ta giấu cơn giận rồi để nó tích tụ thành xa cách. Thừa nhận “mình thương mẹ và mình cũng giận câu nói đó” giúp mình nói chuyện thẳng thắn hơn với mẹ, thay vì lặng lẽ tránh mặt.
“Mình phải quyết định xem mình thấy thế nào.” Không cần chọn một. Có thể ra quyết định (nhận việc mới, chuyển nhà) trong khi vẫn mang nhiều cảm xúc. Chờ cho hết lẫn lộn rồi mới quyết thì có khi chờ mãi.
“Người khác chắc không ai như mình.” Thật ra cảm xúc lẫn lộn ở những ngưỡng chuyển tiếp rất phổ biến. Chỉ là ít ai kể ra, vì ngại bị nghĩ là không biết điều.
“Phải vui lên cho mọi người yên lòng.” Gồng vui để người khác không lo là một kiểu chu đáo, nhưng làm lâu thì mệt và khiến người thân không bao giờ biết bạn cần gì. Ít nhất với một người tin cậy, hãy cho phép mình nói thật cả phần không vui. Vẫn có thể tươi tắn trong bữa tiệc chia tay, rồi tối về kể với bạn thân rằng mình đã buồn đến thế nào.
Nói ra cảm xúc lẫn lộn với người khác
Khi kể với bạn bè hay người thân, cảm xúc lẫn lộn dễ bị hiểu nhầm. Bạn nói “mình hơi buồn” trong ngày cưới người bạn thân, người nghe có thể nghĩ bạn không vui cho họ. Cách nói rõ hơn là gọi cả hai vế: “Mình mừng cho cậu thật lòng, và cũng hơi buồn vì từ nay không còn đi chơi khuya với nhau như trước”. Chữ “và” thay cho chữ “nhưng” làm hai cảm xúc đứng ngang hàng, không cái nào phủ định cái nào.
Với cha mẹ, bạn thử nói: “Con thương bố mẹ, và con cũng thấy buồn khi bị so sánh với con nhà bác”. Câu này giữ được sự tôn trọng mà vẫn nói ra điều cần nói. Nếu nói được trong lúc bình tĩnh, không phải ngay giữa cuộc cãi nhau, khả năng được lắng nghe sẽ cao hơn.
Còn khi người khác kể cảm xúc lẫn lộn với bạn, việc tốt nhất là đừng vội sửa. Không cần nói “thôi vui lên đi” hay “đừng nghĩ nữa”. Chỉ cần nhắc lại: “Nghe cậu vừa mừng vừa tiếc, đúng không?”. Được hiểu đúng đã là một sự giúp đỡ.
Việc nhỏ làm ngay khi lòng đang ngổn ngang
Không phải lúc nào cũng có mười lăm phút ngồi viết. Nếu chỉ có vài phút, chọn một trong những việc sau:
- Nói thầm câu “mình đang có nhiều cảm xúc cùng lúc, và điều đó bình thường”.
- Gọi tên ba cảm xúc mạnh nhất, mỗi cái một từ, không cần giải thích.
- Đi bộ một vòng ngắn quanh khu nhà, để cơ thể có chỗ xả bớt năng lượng.
- Nhắn cho một người tin cậy: “Hôm nay mình hơi ngổn ngang, tối gọi được không?”.
- Hoãn những quyết định có thể hoãn được sang ngày mai.
- Làm một việc tay chân quen thuộc như rửa bát, tưới cây, gấp quần áo để đầu óc lắng lại.
Nếu cảm giác ngổn ngang kéo dài nhiều tuần, khiến bạn mất ngủ, không tập trung làm việc được, hoặc thấy nặng nề hầu như mỗi ngày, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý. Trò chuyện với người có chuyên môn giúp gỡ những cuộn rối mà tự mình khó gỡ.
Câu hỏi thường gặp
Cảm xúc lẫn lộn có phải là dấu hiệu mình không chắc chắn về quyết định?
Không nhất thiết. Bạn có thể rất chắc về việc chuyển nhà nhưng vẫn buồn khi rời căn cũ. Cảm xúc phản ánh những gì mình coi trọng, còn quyết định là chọn ưu tiên. Hai việc này có thể tách rời. Nếu cảm xúc lẫn lộn kèm theo nhiều lý lẽ phản đối rõ ràng, khi đó mới nên xem lại quyết định.
Vì sao xong một việc lớn lại thấy trống rỗng thay vì chỉ vui?
Khi theo đuổi một mục tiêu lâu, nó chiếm nhiều chỗ trong suy nghĩ và lịch sống. Xong rồi, chỗ ấy để trống, nên cảm giác hụt hẫng đi cùng niềm vui là chuyện thường. Thường sau vài ngày tới vài tuần, khi bạn tìm được nhịp mới, cảm giác này nhạt dần.
Làm sao để không bị người khác nghĩ là mình khó hiểu?
Nói rõ cả hai vế và dùng chữ “và” thay cho “nhưng”. Ví dụ: “Mình vui và cũng hơi lo”. Người nghe sẽ hiểu đó là sự thật, không phải sự lưỡng lự. Phần lớn mọi người cũng từng có cảm xúc tương tự, chỉ ít khi nói ra.
Có nên ghi lại cảm xúc lẫn lộn không?
Ghi lại giúp gỡ rối, nhất là với những chuyện lớn như đổi việc, chuyển nhà. Không cần viết dài; một danh sách cảm xúc kèm lý do là đủ. Đọc lại sau vài tháng, bạn thường thấy những cảm xúc nào đã qua, cái nào còn ở lại, và điều đó giúp hiểu mình hơn.
Thương người thân mà vẫn giận có phải là bất hiếu không?
Giận là một cảm xúc, không phải một hành vi. Cảm thấy giận không làm bạn kém thương hay kém tôn trọng cha mẹ. Điều đáng chú ý là cách bạn thể hiện cơn giận: nói ra bình tĩnh, chọn lúc thích hợp, thay vì im lặng tích tụ hay to tiếng làm tổn thương nhau.
Khi nào cảm xúc lẫn lộn cần đến chuyên gia?
Khi cảm giác rối kéo dài phần lớn thời gian trong hơn hai tuần, ảnh hưởng tới giấc ngủ, ăn uống, công việc, hoặc bạn thấy mất hứng thú với hầu hết mọi thứ. Khi ấy nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người tin cậy và tìm hỗ trợ y tế.
