Sáng nào cũng dậy đúng giờ, tới chỗ làm đúng giờ, làm xong phần việc, về nhà — nhưng trong người không còn chút háo hức nào. Không ai bắt nạt, lương không tệ, cũng chưa có lý do gì để nghỉ. Chỉ là chán. Nếu bạn đang ở đúng tâm trạng đó, bạn không lạ và cũng không hư: phần lớn người đi làm đều đi qua những đoạn như vậy, nhất là sau một hai năm khi việc đã quen tay.
Câu trả lời ngắn: cái chán với việc đang làm thường đến từ một trong bốn chỗ — không còn thấy mình tiến lên, việc đã thành phản xạ, không thấy ai được lợi từ việc mình làm, và các mối quan hệ quanh bàn làm việc nhạt dần. Mỗi chỗ có cách chữa riêng, và phần lớn cách chữa nằm trong tay bạn, không cần đổi chỗ làm. Việc đầu tiên là gọi đúng tên cái chán, rồi thử thay đổi nhỏ trong hai tuần, đo xem có khá hơn không.
Bài này không bàn chuyện có nên nghỉ việc hay chuyển nghề — đó là một quyết định lớn cần thông tin khác. Ở đây chỉ là những việc làm được từ thứ Hai tới, ngay trên chiếc bàn bạn đang ngồi.
Cái chán thường đến từ bốn chỗ
Không còn thấy mình tiến lên. Năm đầu đi làm, tuần nào cũng học được thứ mới, nên dù mệt vẫn thấy hăng. Tới năm thứ hai, thứ ba, việc đã thạo, những tuần giống hệt nhau nối nhau trôi qua. Cái thiếu ở đây không phải là việc dễ hay khó, mà là cảm giác “mình hôm nay khá hơn mình tháng trước”. Người ở nhóm này hay nói câu “làm mãi cũng vậy”.
Việc đã thành phản xạ. Bạn có thể làm xong báo cáo tuần mà đầu óc để ở đâu đó. Tiện thì có tiện, nhưng khi tay làm còn đầu không cần có mặt, cảm giác sống cũng rút đi theo. Nhóm này hay thấy ngày làm việc “trôi qua như không có gì để kể”.
Không thấy ai được lợi từ việc mình làm. Bạn nhập dữ liệu, chuyển cho phòng khác, rồi không bao giờ biết số liệu đó đi đâu, giúp ai quyết định điều gì. Việc bị cắt rời khỏi người nhận thì rất khó thấy ý nghĩa, dù bản thân việc có ích thật.
Các mối quan hệ quanh bàn làm việc nhạt dần. Người hợp tính chuyển đi, nhóm mới chưa thân, giờ nghỉ trưa ai cũng cắm mặt vào điện thoại. Rất nhiều người tưởng mình chán việc, hoá ra là thiếu một người để cùng than thở, cùng cười một câu giữa giờ.
Cách tự xác định. Lấy giấy ghi bốn dòng trên, chấm từ 1 đến 5 mức “đúng với mình”. Dòng nào cao nhất thì bắt đầu từ đó. Đa số người sẽ thấy một hoặc hai dòng nổi hẳn lên, và đó là tin tốt: cái chán có địa chỉ cụ thể thì xử lý được, còn cái chán mù mờ “chán hết” thì chỉ làm mình nản thêm.
Chán việc, mệt hay kiệt sức — đừng nhầm
Ba trạng thái này dễ lẫn vào nhau, nhưng cách xử lý khác hẳn. Bảng dưới giúp bạn đặt mình vào đúng ô trước khi làm gì tiếp.
| Dấu hiệu | Chán việc | Mệt tạm thời | Kiệt sức – cần hỗ trợ |
|---|---|---|---|
| Cuối tuần | Vui vẻ, có hứng với việc khác | Ngủ bù xong thấy khá | Nghỉ vẫn không hồi lại, sợ tới thứ Hai |
| Khi có việc mới, thú vị | Mắt sáng lên ngay | Muốn làm nhưng chưa đủ sức | Không còn thấy gì thú vị |
| Giấc ngủ, ăn uống | Bình thường | Thiếu ngủ vì dồn việc | Mất ngủ kéo dài, ăn uống thất thường |
| Cảm giác chủ đạo | Nhạt, lặp lại | Uể oải, đuối | Trống rỗng, cáu gắt, xa cách mọi người |
| Hướng xử lý | Đổi cách làm việc (bài này) | Ngủ, giảm tải ngắn hạn | Nói với người tin cậy, gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý |
Nếu bạn thấy mình nằm nhiều ở cột cuối, nhất là khi tình trạng kéo dài trên hai tuần, các mẹo dưới đây không đủ và không nên là thứ bạn cố gắng trước. Hãy nói chuyện với người thân, và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Kiệt sức là chuyện sức khoẻ, không phải chuyện thiếu ý chí, nên cần được nghỉ và chăm sóc đúng cách chứ không phải cố thêm.
Còn nếu bạn chủ yếu ở cột đầu — cuối tuần vẫn vui, chỉ riêng việc ở chỗ làm là nhạt — thì đọc tiếp, phần lớn những gì cần làm nằm trong tầm tay.
Tự “nặn” lại công việc trong phạm vi được phép
Hai nhà nghiên cứu Amy Wrzesniewski và Jane Dutton năm 2001 đặt tên cho một hiện tượng mà nhiều người vẫn làm mà không gọi tên: job crafting, tạm hiểu là tự thiết kế lại công việc từ bên trong. Họ để ý rằng cùng một vị trí, có người chỉ làm đúng bản mô tả, có người lặng lẽ điều chỉnh việc mình làm, cách mình gặp người khác và cách mình nghĩ về việc đó — và nhóm sau thường gắn bó, hăng hái hơn. Không cần thay chức danh, không cần xin phép ai cho phần lớn những điều chỉnh này.
Có ba hướng nặn. Nặn phần việc: thêm vào một mảng nhỏ bạn thích và có ích cho nhóm (làm lại mẫu báo cáo cho dễ đọc, tự viết hướng dẫn cho người mới), bớt đi thứ thừa (một cuộc họp mà bạn chỉ ngồi nghe). Nặn quan hệ: chủ động gặp người dùng kết quả việc của bạn, kèm một đồng nghiệp mới, ăn trưa với người ở phòng khác. Nặn cách nghĩ: nhìn việc mình làm như một phần của chuỗi lớn hơn — nhập dữ liệu không chỉ là nhập dữ liệu, mà là giúp cuối tháng bộ phận bán hàng biết nên dồn sức vào đâu.
Điều quan trọng là “trong phạm vi được phép”: bạn vẫn làm tròn phần việc chính, không tự ý bỏ thứ người khác đang cần. Những thay đổi lớn hơn — nhận thêm mảng mới, bớt hẳn một đầu việc — thì đem ra trao đổi với quản lý, kèm lý do có lợi cho nhóm. Cách trao đổi có ở mục cuối bài.
Bảy việc nhỏ làm ngay trong tuần này
Không cần làm cả bảy. Chọn hai hoặc ba việc khớp với “địa chỉ” cái chán của bạn ở mục đầu, làm đều trong hai tuần rồi tự chấm lại.
- Viết ba dòng cuối ngày: hôm nay xong việc gì, học được gì, giúp được ai. Ba dòng thôi, mất hai phút. Sau hai tuần đọc lại, bạn sẽ thấy mình không hề “giậm chân tại chỗ” như cảm giác — chỉ là trước giờ không ai ghi lại.
- Chọn một kỹ năng gắn với việc đang làm và tập nó có chủ đích: viết thư ngắn hơn, làm bảng tính gọn hơn, nói trong cuộc họp rõ hơn. Có thứ để tiến lên thì việc cũ thành bãi tập.
- Hỏi người nhận kết quả một câu: “Phần anh chị nhận từ em dùng vào việc gì, có chỗ nào em làm cho dễ dùng hơn được không?”. Một câu hỏi này thường mở ra cả mảng ý nghĩa mà bạn chưa từng thấy.
- Đổi thứ tự trong ngày: dồn việc cần đầu óc nhất vào khung giờ bạn tỉnh nhất, đẩy việc tay chân vào lúc sau ăn trưa. Cùng khối lượng việc, nhưng cảm giác làm chủ khác hẳn.
- Đặt một thử thách nhỏ cho việc quen: làm bản kiểm tra số liệu nhanh hơn mười phút mà không sai, viết biên bản họp xong trước khi rời phòng. Thử thách đủ nhỏ để thắng, đủ thật để thấy vui khi thắng.
- Gặp một người mới trong cơ quan mỗi tuần: một ly nước, mười lăm phút, hỏi họ đang làm gì. Bạn sẽ hiểu chỗ mình làm rộng hơn, và có khi tìm được người cùng hợp sức cho một ý tưởng.
- Dọn chỗ ngồi và công cụ: nghe có vẻ nhỏ, nhưng một bàn làm việc gọn, một thư mục sắp lại, một mẫu thư soạn sẵn cho việc lặp lại giúp bạn bớt cảm giác bị việc vụn vặt nuốt chửng.
Sau hai tuần, chấm lại bốn dòng ở mục đầu. Nếu một dòng giảm được một hai điểm, giữ cách đó và thử thêm cách khác. Nếu không nhúc nhích gì, đó cũng là thông tin quý: có thể vấn đề nằm ở chỗ bạn chưa tự giải được, và cần một cuộc trò chuyện với quản lý hoặc người đi trước.
Tình huống theo từng kiểu người
Người đã ngồi một vị trí bốn năm năm
Bạn thạo tới mức nhắm mắt cũng làm được. Đây là lúc tốt nhất để chuyển từ “làm” sang “dạy và cải tiến”: viết lại quy trình cho người mới, đề xuất bỏ một bước thừa, nhận kèm thực tập sinh. Cái hứng ở chặng này thường đến từ việc thấy người khác làm tốt nhờ mình.
Người mới đi làm được một năm
Cảm giác chán năm đầu hay đến khi “tuần trăng mật” qua đi và việc bắt đầu lặp. Đừng vội kết luận mình chọn sai. Thử hỏi người đi trước một năm thứ hai, thứ ba ở đây khác năm đầu thế nào, có mảng nào thú vị mà người mới chưa được đụng tới.
Người làm theo ca, ít quyền tự quyết
Nhân viên quầy, công nhân dây chuyền, điều dưỡng làm ca — phần việc gần như cố định. Phần nặn được nhiều nhất là quan hệ và cách nghĩ: biết tên khách quen, cùng đồng nghiệp đặt một mục tiêu nho nhỏ cho ca, để ý một người được giúp nhờ ca của mình hôm nay.
Người làm một mình, làm từ xa
Không có ai quanh bàn để cười một câu, cái chán dễ trộn với cô đơn. Hẹn đều một buổi làm chung với bạn bè ở quán cà phê, hoặc một cuộc gọi ngắn đầu tuần với đồng nghiệp chỉ để kể đang làm gì. Bài riêng về làm việc tại nhà trên trang này có bàn kỹ hơn.
Những lỗi hay mắc khi cố “lấy lại lửa”
Nhiều người bắt tay vào sửa cái chán với rất nhiều thiện chí, rồi bỏ cuộc sau vài ngày vì đi sai hướng. Mấy lỗi gặp thường xuyên nhất:
- Tìm một cú hích thật lớn: đăng ký ba khoá học cùng lúc, tự đặt mục tiêu thay đổi cả cách làm trong một tuần. Năng lượng đầu rất cao, rồi tụt nhanh và để lại cảm giác thất bại. Thay đổi nhỏ, đều, dễ giữ hơn.
- Chờ hứng rồi mới làm: cảm giác háo hức thường tới sau khi đã bắt tay vào và thấy chút tiến triển, hiếm khi tới trước. Ngồi chờ cảm hứng đầy bình rồi mới làm là chờ rất lâu.
- So mình với bản tô hồng của người khác: đồng nghiệp đăng ảnh dự án mới, bạn cũ khoe chỗ làm mới. Bạn đang so ngày thường của mình với ngày đẹp nhất của họ.
- Than với cả phòng: nói ra là tốt, nhưng than chán việc với tất cả mọi người dễ biến thành nếp, kéo cả nhóm xuống và làm quản lý nghĩ bạn sắp đi. Chọn một hai người tin cậy để nói thật.
- Bắt mình lúc nào cũng phải hăng: có những tuần nhạt, chuyện bình thường. Mục tiêu là bớt chán kéo dài, không phải hào hứng liên tục.
Khi nào nên nói chuyện với quản lý — và nói thế nào
Nếu sau vài tuần tự điều chỉnh mà cảm giác “không thấy mình tiến lên” vẫn nặng nhất, rất có thể bạn cần thêm việc mới, mảng mới, hoặc trách nhiệm lớn hơn — những thứ bạn không tự cấp cho mình được. Lúc đó một cuộc trò chuyện với quản lý là bước hợp lý, và nên chuẩn bị để nó là cuộc đề xuất chứ không phải cuộc than phiền.
Một khung đơn giản: nói điều đang ổn (“Phần việc A em đã làm quen, gần đây ít sai”), nói điều mình muốn (“Em muốn thử sức thêm ở mảng B, vì thấy liên quan tới việc em đang làm”), đưa một đề xuất cụ thể, có giới hạn thời gian (“Trong tháng tới em xin nhận thử phần C, vẫn đảm bảo việc A”), và hỏi ý quản lý chứ không đòi. Người quản lý nào cũng dễ đồng ý với một thử nghiệm nhỏ có thời hạn hơn là một yêu cầu mơ hồ.
Kết quả có thể là “được”, “chưa được lúc này”, hoặc một gợi ý khác. Cả ba đều tốt hơn im lặng chịu đựng, vì ít nhất bạn biết rõ mình đang đứng ở đâu. Còn nếu điều khiến bạn chán là áp lực quá tải, quan hệ căng thẳng kéo dài hay sức khoẻ đi xuống, thì đó là chuyện cần nói thẳng — với quản lý, với người thân, và khi cần, với chuyên gia.
Câu hỏi thường gặp
Chán việc có phải dấu hiệu nên nghỉ việc không?
Không nhất thiết. Phần lớn cái chán với việc quen tay có thể giảm bằng cách đổi cách làm, thêm thử thách và kết nối lại với người dùng kết quả. Nếu đã thử nghiêm túc vài tháng mà không đỡ, lúc đó mới cần cân nhắc rộng hơn, và đó là một quyết định cần thêm thông tin về nghề, tài chính, gia đình.
Mỗi sáng thứ Hai đều thấy nặng nề, vậy có bình thường không?
Một chút uể oải đầu tuần là rất phổ biến, nhất là sau cuối tuần vui. Điều đáng để ý là mức độ và thời gian: nếu chỉ sáng thứ Hai và qua trưa là ổn thì không đáng lo. Nếu cả tuần đều nặng, ngủ không ngon, nghĩ tới chỗ làm là sợ, hãy nói với người tin cậy và cân nhắc gặp chuyên gia.
Công việc của mình quá cố định, không có gì để nặn lại thì sao?
Gần như việc nào cũng còn hai phần nặn được là quan hệ và cách nghĩ. Bạn có thể biết thêm về người được lợi từ việc mình làm, cùng đồng nghiệp đặt mục tiêu nhỏ cho ca, hoặc tập một kỹ năng phụ như giao tiếp, sắp xếp. Phần việc cứng thì để dành đề xuất với quản lý.
Mất bao lâu thì thấy hứng thú quay lại?
Không có con số chung. Nhiều người thấy khác đi sau hai đến bốn tuần thay đổi đều đặn, nhất là khi bắt đầu ghi lại tiến bộ nhỏ. Hứng thú thường quay lại từ từ, không bật lên một lần, nên đừng đánh giá sau ba ngày rồi bỏ.
Có nên kể với đồng nghiệp là mình đang chán việc không?
Nên kể với một hai người tin cậy, vì nói ra giúp nhẹ lòng và có khi họ có cách hay. Tránh than chung với cả phòng hay trên mạng xã hội, vì dễ thành thói quen tiêu cực và gây hiểu lầm với quản lý. Nói theo hướng tìm cách, không chỉ kể khổ.
Đã thử đủ cách mà vẫn chán mọi thứ, cả ngoài giờ làm, thì sao?
Khi không chỉ công việc mà mọi thứ đều mất vui, kéo dài trên hai tuần, kèm mất ngủ hay mệt mỏi, đó không còn là chuyện chán việc. Hãy nói với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sớm. Đây là việc chăm sóc sức khoẻ, không có gì phải ngại.
