Mùa thi có một quy luật quen thuộc: tuần đầu ôn rất hăng, kế hoạch đẹp, sách vở xếp gọn. Tới tuần thứ hai bắt đầu uể oải, thấy càng ôn càng thiếu. Tới mấy ngày cuối thì vừa mệt vừa lo, đêm ngủ chập chờn. Nếu bạn đang ở một trong ba chặng đó, bạn có rất nhiều người đồng hành.
Giữ được tinh thần ôn thi không phải nhờ ý chí sắt đá, mà nhờ chia sức hợp lý: ôn theo đợt ngắn có nghỉ, ngủ đủ, thấy được tiến bộ hằng ngày, và biết xử lý mấy lúc nản thường gặp. Một chút hồi hộp trước kỳ thi là bình thường và thậm chí có ích; chỉ khi lo lắng lấn át sinh hoạt mới là lúc cần hỗ trợ.
Bài này tập trung vào phần tinh thần và năng lượng. Phần xếp lịch ôn chi tiết theo từng môn đã có nhiều tài liệu bàn; ở đây là cách để bạn còn hăng hái đi hết lịch đó.
Vì sao mùa thi làm người ta đuối nhanh
Mùa thi gom cùng lúc nhiều thứ làm hao năng lượng. Khối lượng kiến thức lớn khiến mỗi buổi ôn đều có cảm giác “còn nhiều quá”. Thời gian bị đếm ngược nên nghỉ ngơi dễ thành cảm giác có lỗi. Giấc ngủ thường bị cắt đầu tiên. Và áp lực kết quả — từ gia đình, từ chính mình, từ việc so với bạn bè — chạy ngầm suốt ngày.
Một điểm hay bị bỏ qua: cảm giác tiến bộ trong mùa thi rất khó thấy. Khi đi làm, xong một việc là có kết quả. Khi ôn thi, đọc xong một chương chưa chắc đã nhớ, làm xong một đề chưa chắc đã giỏi lên. Không thấy tiến bộ thì động lực cạn nhanh. Vì vậy phần lớn mẹo trong bài này xoay quanh việc làm cho tiến bộ hiện ra rõ hơn mỗi ngày.
Còn hồi hộp thì sao? Một mức căng vừa phải giúp tập trung, đó là kinh nghiệm của rất nhiều người đi thi. Vấn đề chỉ đến khi lo lắng quá mức: mất ngủ nhiều đêm, ăn không vào, đầu óc trống rỗng dù đã học. Mục cuối bài có nói về lúc nào cần tìm người hỗ trợ.
Ba chặng của mùa thi và việc cần làm
Mỗi chặng có một kiểu đuối riêng. Biết trước giúp bạn không hoảng khi nó tới:
| Chặng | Cảm giác thường gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Đầu mùa (còn ba, bốn tuần) | Hăng nhưng ôm đồm, dễ đặt lịch quá dày | Liệt kê toàn bộ phần phải ôn, chia theo tuần, giữ ngủ đủ ngay từ đầu |
| Giữa mùa (tuần thứ hai, ba) | Uể oải, thấy chưa tiến, dễ bỏ buổi | Làm đề và tự chấm để thấy tiến bộ; đổi chỗ ngồi học; học nhóm một hai buổi |
| Sát ngày thi (một tuần cuối) | Lo, muốn học bù tất cả, thức khuya | Ôn phần trọng tâm và lỗi hay sai; không học phần hoàn toàn mới; giữ giờ ngủ |
| Giữa các môn thi | Hụt hẫng sau môn vừa thi, khó chuyển sang môn sau | Không dò đáp án quá lâu; nghỉ ngắn; bắt đầu môn sau bằng phần dễ |
| Sau kỳ thi | Trống trải hoặc lo kết quả | Nghỉ thật sự vài ngày; làm việc mình thích; nhắc mình kết quả không phải toàn bộ con người mình |
Đừng ngạc nhiên nếu bạn đi qua cả năm chặng trong một kỳ thi. Đó là nhịp bình thường, không phải dấu hiệu bạn yếu.
Nhịp một ngày ôn thi giữ được năng lượng
Không có lịch nào hợp cho mọi người, nhưng nhịp dưới đây là điểm khởi đầu nhiều người thấy dễ giữ:
- Bắt đầu bằng phần dễ trong mười lăm phút. Ôn lại vài khái niệm đã nắm, làm một hai câu quen. Khởi động nhẹ giúp vượt cảm giác ngại ngồi vào bàn.
- Học theo đợt 40–50 phút, nghỉ 10 phút. Trong lúc nghỉ, rời bàn, đi lại, uống nước, nhìn xa. Không lướt điện thoại trong giờ nghỉ, vì mười phút dễ thành bốn mươi.
- Dồn phần khó vào khung giờ mình tỉnh nhất. Người tỉnh buổi sáng làm đề khó buổi sáng; người tỉnh buổi tối thì ngược lại, nhưng đừng để “buổi tối” thành nửa đêm về sáng.
- Tự kiểm tra thay vì chỉ đọc lại. Gấp sách lại, tự viết ra những gì nhớ, tự hỏi tự trả lời, làm đề. Cách này mệt hơn đọc lại nhưng hiệu quả nhớ tốt hơn hẳn — đây là kết luận khá vững của nghiên cứu về việc học — và cho bạn thấy rõ mình đã biết gì.
- Ghi ba dòng cuối ngày: hôm nay đã nắm được phần nào, còn yếu phần nào, mai bắt đầu từ đâu. Ba dòng này là bằng chứng tiến bộ khi bạn thấy nản.
- Dừng học trước giờ ngủ ít nhất ba mươi phút. Tắm, nghe nhạc nhẹ, chuẩn bị đồ cho ngày mai. Đầu óc cần một quãng chuyển trước khi ngủ.
Giấc ngủ là phần ôn thi chứ không phải phần bị hy sinh cho ôn thi: trong lúc ngủ, não củng cố những gì đã học. Thức trắng để học thêm vài giờ thường lỗ nhiều hơn lãi.
Những lúc nản thường gặp — và câu tự nói với mình
Mấy câu dưới đây không phải khẩu hiệu, mà là cách nhìn lại tình huống cho đúng kích cỡ của nó.
“Còn nhiều quá, không kịp đâu”
Viết ra toàn bộ phần còn lại, chia cho số ngày. Con số cụ thể bao giờ cũng nhỏ hơn cảm giác. Nếu thật sự không kịp, chọn phần trọng tâm, chấp nhận ôn lướt phần ít quan trọng. Câu tự nói: “Mình không cần biết hết, mình cần làm tốt phần mình làm được.”
“Bạn mình học giỏi hơn, ôn xong hết rồi”
Mạng xã hội và nhóm chat mùa thi đầy những dòng “xong ba lượt rồi”. Bạn chỉ thấy phần người khác kể, không thấy phần họ lo. Tạm tắt thông báo nhóm đông người nếu nó làm bạn hoảng. Câu tự nói: “Mình so với mình của tuần trước.”
“Làm đề sai nhiều quá, chắc trượt”
Sai khi ôn là sai đúng lúc — còn kịp sửa. Mỗi câu sai là một chỉ dẫn miễn phí về phần cần ôn. Ghi lỗi sai vào một trang riêng, xem lại mỗi ngày. Câu tự nói: “Sai hôm nay để ngày thi không sai.”
“Ngồi vào bàn mà không vào đầu chữ nào”
Có thể bạn đang mệt thật. Đứng dậy đi bộ mười phút, ăn nhẹ, uống nước, rồi thử lại với phần dễ. Nếu cả ngày vẫn vậy, có khi cơ thể cần một buổi nghỉ trọn vẹn. Nghỉ một buổi có chủ đích tốt hơn ngồi ì cả ngày.
Học nhóm và người thân: giúp đúng cách
Học nhóm có mục tiêu. Học nhóm hiệu quả khi mỗi người đã tự ôn trước, và buổi nhóm dùng để giải đáp chỗ vướng, giảng lại cho nhau, hỏi nhau bằng đề. Giảng cho người khác là một trong những cách ôn chắc nhất. Học nhóm không có mục tiêu dễ thành buổi trò chuyện vui nhưng không được gì.
Nhóm nhỏ, giờ rõ. Ba bốn người, hẹn giờ bắt đầu và kết thúc, có một người giữ nhịp. Sau buổi, mỗi người nói một điều mới hiểu ra. Kết thúc đúng giờ để ai cũng còn sức về tự ôn.
Với phụ huynh và người thân. Thứ người đi thi cần nhất thường là bữa ăn đều, chỗ ngồi yên tĩnh, và một câu “con cứ làm hết sức, kết quả thế nào cả nhà vẫn ở đây”. Hỏi dồn “ôn tới đâu rồi”, so với con nhà người khác, hay kể kỳ vọng lớn sẽ cộng thêm áp lực mà không giúp thêm điểm nào.
Khi người đi thi muốn nói chuyện. Nghe là chính. Không cần đưa lời khuyên ngay, không cần trấn an rằng “có gì đâu mà lo”. Một câu “nghe có vẻ mệt thật” nhiều khi đủ để họ thấy nhẹ đi.
Đêm trước và sáng ngày thi
Mấy giờ cuối thường quyết định bạn bước vào phòng thi với cái đầu tỉnh hay cái đầu đặc. Những việc nên và không nên:
- Chuẩn bị đồ từ tối: giấy tờ cần mang theo, bút, thước, máy tính được phép dùng, nước uống. Kiểm một lần, để sẵn cạnh cửa.
- Ôn nhẹ phần tóm tắt và trang lỗi hay sai, không mở phần hoàn toàn mới. Học thêm thứ mới lúc này chủ yếu làm mình hoảng vì thấy “còn chưa biết”.
- Ăn tối đủ, quen thuộc, tránh món lạ dễ đau bụng. Không dùng cà phê đặc hay nước tăng lực để thức khuya.
- Đi ngủ đúng giờ thường ngày. Nếu nằm mãi không ngủ được, cũng đừng hoảng: một đêm ngủ kém trước kỳ thi rất phổ biến và thường không ảnh hưởng nhiều như mình tưởng, miễn là những đêm trước đó bạn ngủ đủ.
- Sáng hôm thi ăn nhẹ, đi sớm, trừ hao tắc đường. Tới nơi sớm giúp bạn có vài phút ổn định, không phải chạy vào phòng thi trong trạng thái thở dốc.
- Trong phòng thi, đọc lướt toàn đề trước, làm câu chắc trước, câu khó sau. Khi thấy đầu óc trống, đặt bút xuống, thở chậm vài nhịp, đọc lại câu hỏi từ đầu.
Sau mỗi môn, đừng ngồi dò đáp án quá lâu nếu còn môn sau. Việc đã xong, chuyển sức sang việc tiếp theo.
Khi lo lắng vượt quá mức bình thường
Hồi hộp trước kỳ thi là phản ứng bình thường của cơ thể trước một việc quan trọng. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy lo lắng đã vượt qua mức có ích: mất ngủ nhiều đêm liền, ăn không vào hoặc ăn vô độ, tim đập nhanh, khó thở khi nghĩ tới kỳ thi, khóc nhiều, thấy mọi thứ vô nghĩa, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Những dấu hiệu này cần được coi trọng, không phải gạt đi bằng câu “ai thi chả lo”.
Nếu bạn đang ở trong tình trạng đó, việc đầu tiên là nói với một người bạn tin cậy: bố mẹ, anh chị, bạn thân, thầy cô chủ nhiệm. Nhiều trường đại học có phòng tư vấn tâm lý cho sinh viên, hãy tìm hiểu và dùng nó. Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý khi lo lắng kéo dài hay ảnh hưởng nặng tới sinh hoạt. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người bên cạnh ngay và tìm tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115.
Một kỳ thi quan trọng, nhưng không quan trọng hơn sức khoẻ và con người bạn. Kết quả nào cũng có những lối đi tiếp, và rất nhiều người đã tìm được đường đi đẹp sau một kỳ thi không như ý. Mùa thi rồi sẽ qua; điều bạn mang theo lâu hơn là cách bạn đã chăm sóc bản thân trong lúc khó.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thức khuya ôn thi vào tuần cuối không?
Không nên biến thức khuya thành thói quen trong tuần cuối. Thiếu ngủ làm giảm khả năng tập trung, ghi nhớ và giữ bình tĩnh trong phòng thi. Nếu thấy thiếu thời gian, hãy cắt bớt phần ít trọng tâm và thời gian lướt điện thoại trước khi cắt giấc ngủ.
Học nhóm hay học một mình tốt hơn khi ôn thi?
Mỗi cách có chỗ mạnh riêng. Học một mình giúp tự ôn và luyện đề tập trung; học nhóm giúp giải đáp chỗ vướng và giảng lại cho nhau. Nhiều người kết hợp: tự ôn là chính, mỗi tuần một hai buổi nhóm có mục tiêu rõ.
Làm sao bớt hồi hộp khi bước vào phòng thi?
Chuẩn bị đồ từ tối, tới sớm, thở chậm vài nhịp trước khi mở đề, đọc lướt toàn đề và làm câu chắc trước. Nhớ rằng một chút hồi hộp là bình thường và giúp tỉnh táo. Nếu hồi hộp tới mức khó thở hay đầu óc trống rỗng thường xuyên, nên tìm người tư vấn.
Có nên dùng nước tăng lực hay cà phê đặc để ôn thi?
Không nên dựa vào chúng như nguồn năng lượng. Dùng nhiều dễ gây hồi hộp, tim đập nhanh, khó ngủ, khiến hôm sau còn mệt hơn. Năng lượng bền hơn đến từ ngủ đủ, ăn đều bữa, uống nước và vận động nhẹ giữa các buổi ôn.
Thi xong môn đầu không tốt, làm sao để thi tiếp các môn sau?
Cho mình buồn một chút, rồi đóng lại môn đó vì không thay đổi được nữa. Không ngồi dò đáp án quá lâu. Ăn uống, nghỉ ngắn, rồi bắt đầu ôn môn sau bằng phần dễ để lấy lại nhịp. Mỗi môn là một lượt mới, kết quả môn trước không quyết định môn sau.
Bố mẹ kỳ vọng quá nhiều khiến mình áp lực thì nên làm gì?
Thử chọn lúc bình tĩnh để nói với bố mẹ cảm giác của mình, nói cụ thể điều gì giúp được, như bớt hỏi điểm hay bớt so sánh. Nhiều phụ huynh không nhận ra lời nói của mình gây áp lực. Nếu khó nói trực tiếp, có thể nhờ người thân khác hoặc thầy cô trung gian.
