Bạn thân báo tin được thăng chức, bạn chúc mừng thật lòng, rồi tối về lại thấy lòng gợn gợn, chạnh lòng, thậm chí hơi khó chịu với chính bạn mình. Ngay sau đó là một lớp xấu hổ: “Sao mình lại ghen với bạn thân, mình tệ thế”. Ghen tị là một trong những cảm xúc khó thừa nhận nhất, vì nó đi ngược với hình ảnh người tốt mà ai cũng muốn giữ.
Nhưng ghen tị là cảm xúc bình thường, gần như ai cũng có. Nó chỉ trở thành vấn đề khi mình giấu nó đi rồi để nó lén điều khiển hành vi: nói xấu, xa lánh, tự hạ thấp mình. Dùng đúng, ghen tị là một chiếc la bàn khá chính xác, chỉ ra điều mình đang thật sự mong muốn. Bài này đi qua cách nhận ra, gỡ lớp tự trách, và đọc la bàn ấy.
Ghen tị là gì và vì sao ai cũng có
Ghen tị xuất hiện khi thấy người khác có điều mình mong mà chưa có: một công việc, một mối quan hệ, một ngôi nhà, một khả năng, một sự tự do. Nó thường mạnh nhất với những người gần mình — bạn cùng lớp, đồng nghiệp cùng cấp, anh chị em — vì họ xuất phát gần giống mình, nên mình dễ tự hỏi “sao họ được mà mình chưa”. Hiếm ai ghen tị với một tỷ phú ở nước khác.
Cần phân biệt ghen tị với ghen tuông. Ghen tuông là sợ mất một người mình yêu vào tay người khác — đó là chuyện của tình cảm đôi lứa, với những ranh giới riêng. Bài này nói về ghen tị: muốn có điều người khác có.
Ghen tị không làm bạn thành người xấu. Nó chỉ cho thấy bạn đang so sánh — một phản xạ rất người — và cho thấy điều được so sánh có ý nghĩa với bạn. Điều quyết định bạn là người thế nào nằm ở việc bạn làm gì với cảm xúc đó.
Hai kiểu ghen tị: kéo người khác xuống hay kéo mình lên
Kiểu muốn người kia mất đi. Đi kèm suy nghĩ “họ không xứng”, “chắc có quan hệ”, và mong họ gặp chuyện không may. Kiểu ghen tị này dễ dẫn tới nói xấu, mỉa mai, xa lánh. Nó làm hỏng quan hệ và cũng không mang lại gì cho chính mình.
Kiểu muốn mình cũng có. Đi kèm suy nghĩ “họ làm thế nào nhỉ”, “mình cũng muốn thử”. Kiểu này đau, nhưng thúc người ta học hỏi, cố gắng thêm. Nhóm nghiên cứu của Niels van de Ven (Hà Lan, 2009) gọi hai dạng này là ghen tị “ác ý” và ghen tị “lành tính”, và ghi nhận dạng lành tính gắn với động lực cải thiện bản thân.
Ranh giới giữa hai kiểu. Cùng một người có thể trượt từ kiểu này sang kiểu kia. Thường thì khi mình thấy người kia xứng đáng và thấy mình cũng có đường tới, ghen tị nghiêng về kiểu lành tính. Khi thấy bất công hoặc thấy mình hết cơ hội, nó nghiêng về kiểu ác ý.
Câu tự hỏi để nhận ra. “Mình muốn họ mất điều đó, hay mình muốn có điều đó?” Trả lời thật lòng trong đầu là đủ, không cần nói với ai.
Mạng xã hội và phần đẹp nhất của đời người khác
Mạng xã hội làm ghen tị dày đặc hơn chỉ vì một lý do đơn giản: ta đem phần bình thường nhất trong đời mình so với phần đẹp nhất trong đời người khác. Bạn thấy ảnh chuyến đi biển của bạn cũ, không thấy những tháng tăng ca để có chuyến đi đó. Bạn thấy ảnh ngôi nhà mới, không thấy khoản vay hai mươi năm.
Ghen tị trên mạng còn có đặc điểm là đến liên tục và không có ai để nói chuyện cùng. Ngoài đời, khi bạn bè kể tin vui, bạn còn nghe được cả câu chuyện phía sau, còn hỏi han được. Trên mạng, chỉ có bức ảnh và con số lượt thích.
Một thử nghiệm nhỏ: trong một tuần, để ý tâm trạng mỗi lần đóng ứng dụng mạng xã hội. Nếu thường thấy chạnh lòng sau khi xem một vài tài khoản cụ thể, bạn có thể tạm ẩn họ — không phải vì họ có lỗi, mà vì bạn đang chăm sóc cảm xúc của mình. Ẩn vài tuần, khi lòng đã vững thì mở lại cũng không muộn.
Đọc ghen tị như một chiếc la bàn
Cách làm dưới đây biến một cảm giác khó chịu thành thông tin hữu ích. Cần mười phút và một chỗ ghi chép riêng tư.
- Ghi chính xác điều mình ghen. Không phải “ghen với Lan” mà là “ghen vì Lan được đi học thạc sĩ ở nước ngoài”.
- Hỏi: mình muốn chính điều đó, hay muốn cảm giác nó mang lại? Có thể bạn không muốn đi du học, mà muốn cảm giác được học tiếp, được thử thách, được thoát khỏi nhịp lặp lại.
- Gọi tên cảm giác mình thiếu. Tự do? Được công nhận? Được an toàn về tiền bạc? Có thời gian cho bản thân?
- Tìm một bước nhỏ hướng về cảm giác đó, trong khả năng hiện tại. Muốn được học tiếp: đăng ký một khoá ngắn, đọc một cuốn sách chuyên ngành mỗi tháng.
- Nếu được, hỏi người kia đã làm thế nào. Người ta thường vui khi được hỏi về hành trình của mình, và câu chuyện thật hiếm khi dễ dàng như vẻ ngoài.
Sau vài lần làm, nhiều người phát hiện những điều mình ghen tị lặp lại quanh một hai chủ đề. Đó là những điều mình thật sự mong — thông tin quý hơn bất kỳ bài trắc nghiệm nào.
Ghen điều gì, mong điều gì, bước nhỏ nào
Một vài ví dụ thường gặp. Cột giữa chỉ là gợi ý; mỗi người cần tự hỏi cho riêng mình.
| Điều làm mình ghen | Có thể mình đang mong | Bước nhỏ tuần này |
|---|---|---|
| Bạn được thăng chức | được ghi nhận, được giao việc lớn hơn | xin cấp trên góp ý về điều cần làm để tiến thêm |
| Bạn đi du lịch nhiều nơi | được tự do, được khám phá | lên kế hoạch một chuyến đi ngắn gần nhà |
| Đồng nghiệp nói tiếng Anh trôi chảy | tự tin khi giao tiếp | mỗi ngày nghe và nói lại mười phút |
| Bạn có nhóm bạn thân gắn bó | được thuộc về, được kết nối | rủ hai người bạn cũ đi ăn |
| Bạn có thân hình khoẻ khoắn | có sức khoẻ và năng lượng | đi bộ ba buổi trong tuần |
| Anh chị em được bố mẹ khen | được bố mẹ nhìn nhận | kể với bố mẹ về một việc mình đang làm tốt |
Có những điều mình ghen mà không thể có, như hoàn cảnh gia đình hay điều kiện xuất phát. Khi đó, bước nhỏ là chấp nhận sự khác biệt ấy và tìm những gì mình vẫn có thể làm trong phần của mình.
Khi người làm mình ghen là bạn thân
Chúc mừng vẫn có thể là thật. Ghen tị và mừng cho bạn có thể cùng tồn tại. Bạn không cần đợi hết ghen mới được chúc mừng; lời chúc thật lòng vẫn là thật dù trong lòng có chút gợn.
Nói ra một cách nhẹ nhàng cũng được. Với bạn rất thân, một câu đùa thật thà như “thấy cậu giỏi quá, mình cũng hơi ghen đấy, chỉ mình với” thường làm quan hệ gần hơn, không xa hơn. Người kia hiểu bạn đang quý họ, và bạn cũng không phải gồng.
Đừng để ghen tị biến thành im lặng. Phản ứng hay gặp là ít liên lạc dần, vì gặp bạn là thấy chạnh lòng. Lâu dần, mất một người bạn chỉ vì một cảm xúc mà chính mình chưa xử lý. Hãy giữ liên lạc, kể cả khi đang ghen.
Tránh đem ra so sánh trước mặt người khác. Những câu kiểu “nó thì sướng rồi” trước nhóm bạn có thể đến tai người kia và làm tổn thương thật sự.
Những lỗi hay mắc khi đối phó với ghen tị
Giả vờ không quan tâm. Câu “mình chẳng cần mấy thứ đó” nghe nhẹ nhõm nhưng thường là cách tự che mắt. Nếu thật sự không cần thì đã không chạnh lòng. Thừa nhận “mình cũng muốn” khó hơn, nhưng mở ra đường đi tiếp.
Hạ thấp thành công của người kia. “Chắc nhờ may mắn”, “chắc có người nâng đỡ” — đôi khi đúng, nhưng phần lớn là cách giảm đau cho mình. Mỗi lần nói vậy, bạn bỏ lỡ cơ hội học từ cách họ đã làm.
Lập tức đặt mục tiêu y hệt. Thấy bạn chạy bộ, mình đăng ký chạy giải ngay; thấy bạn học thạc sĩ, mình nộp hồ sơ ngay. Có khi hợp, nhưng nhiều khi đó là mục tiêu của người khác, chạy được vài tuần là bỏ. Hãy qua bước hỏi “mình muốn cảm giác gì” trước đã.
Tự trách vì đã ghen. Lớp tự trách nặng hơn chính cảm giác ghen tị. Nó khiến bạn giấu cảm xúc đi, và thứ bị giấu thì khó xử lý. Nhắc mình: cảm xúc tự đến, mình chỉ chịu trách nhiệm về việc mình làm sau đó.
Khi ghen tị kéo dài và làm mình nặng nề
Nếu ghen tị chiếm phần lớn suy nghĩ hằng ngày, khiến bạn thấy mình vô giá trị, khó vui với bất cứ thành công nào của mình, hoặc đi kèm buồn bã kéo dài, hãy coi đó là tín hiệu cần chăm sóc sâu hơn. Đôi khi bên dưới là cảm giác tự ti lâu năm, hoặc một giai đoạn khó khăn chưa được nói ra.
Trò chuyện với một chuyên gia tâm lý giúp tìm ra gốc rễ đó, nhẹ nhàng và an toàn. Mang theo vài ví dụ cụ thể về những lần ghen tị gần đây sẽ giúp buổi trò chuyện đi đúng chỗ. Nếu buồn bã kéo dài hơn hai tuần, mất hứng thú với nhiều việc, ăn ngủ thay đổi, bạn nên đi khám. Còn những lúc ghen tị vừa phải, hãy nhớ: chính việc bạn đang đọc bài này để tìm cách xử lý cảm xúc của mình đã là dấu hiệu bạn đang chọn kiểu ghen tị kéo mình lên.
Câu hỏi thường gặp
Ghen tị và đố kỵ có khác nhau không?
Trong cách dùng hằng ngày, hai từ khá gần nhau. Nhiều người dùng “đố kỵ” cho dạng ghen tị nặng, có ác ý, muốn người khác mất đi điều họ có. “Ghen tị” rộng hơn, có thể chỉ là chạnh lòng thoáng qua. Điều quan trọng hơn tên gọi là bạn làm gì với cảm xúc đó.
Ghen tị với anh chị em ruột có bình thường không?
Rất bình thường, nhất là khi bị so sánh từ nhỏ. Anh chị em là người gần mình nhất nên dễ làm phép so sánh nhất. Nhận ra cảm xúc, nói chuyện thật lòng khi có dịp, và tránh để nó thành khoảng cách lâu dài là những bước có ích.
Có nên nói với bạn rằng mình ghen tị không?
Tuỳ mức độ thân thiết và tính cách của bạn ấy. Với người rất thân, nói nhẹ nhàng, có chút đùa, thường làm quan hệ gần hơn. Với người chưa đủ thân, chỉ cần tự nhận ra trong lòng và chúc mừng thật lòng là đủ.
Làm sao để không so sánh mình với người khác?
Gần như không thể bỏ hẳn so sánh vì đó là phản xạ tự nhiên. Có thể giảm bằng cách so sánh mình với chính mình một năm trước, hạn chế những nguồn gây chạnh lòng trên mạng, và nhắc mình rằng mỗi người có điểm xuất phát, hoàn cảnh khác nhau.
Bị người khác ghen tị thì nên làm gì?
Nếu chỉ là vài lời bóng gió, có thể bỏ qua và giữ thái độ bình thường. Nếu ảnh hưởng tới công việc hoặc quan hệ, nói chuyện riêng một cách bình tĩnh. Tránh khoe khoang không cần thiết, nhưng cũng không cần giấu thành quả của mình chỉ để người khác dễ chịu.
Ghen tị có thể là động lực tốt không?
Có thể, nếu bạn dùng nó để nhận ra điều mình mong và bắt đầu từng bước nhỏ. Nhưng nếu chỉ dựa vào ghen tị để cố gắng, bạn dễ mệt vì luôn có người hơn mình. Động lực bền hơn là chuyển từ “hơn người khác” sang “tốt hơn chính mình hôm qua”.
