Lúc mới chuyển sang làm việc tại nhà, nhiều người thấy như được thưởng: không tắc đường, không phải dậy sớm, cà phê tự pha. Vài tuần sau, cái tiện bắt đầu có giá. Mười giờ sáng vẫn mặc đồ ngủ, việc lúc nào cũng dở dang, chín giờ tối vẫn trả lời tin nhắn công việc, và có những ngày không nói chuyện với ai ngoài người giao hàng.
Uể oải khi làm việc tại nhà thường không phải do bạn lười, mà do mất những ranh giới mà chỗ làm vẫn dựng sẵn: đường đi làm tách việc khỏi nhà, giờ vào ca đánh dấu bắt đầu, đồng nghiệp tạo nhịp và tiếng cười. Cách giữ năng lượng là tự dựng lại những ranh giới đó — giờ bắt đầu và kết thúc rõ, chỗ ngồi riêng, khoảng nghỉ có vận động, và kết nối đều với người khác.
Bài dành cho người làm việc tại nhà cả tuần hay vài ngày mỗi tuần, người làm tự do và cả sinh viên học trực tuyến. Phần cuối có danh mục kiểm cho một ngày làm việc tại nhà tốt.
Ba ranh giới bị mất khi làm ở nhà
Ranh giới không gian. Ở văn phòng, bàn làm việc là nơi làm việc, nhà là nơi nghỉ. Ở nhà, giường, sofa, bàn ăn đều có thể thành bàn làm việc — và khi chỗ nào cũng là chỗ làm thì chỗ nào cũng khó nghỉ. Nhiều người kể làm việc trên giường một thời gian thì tối nằm xuống đầu vẫn chạy việc.
Ranh giới thời gian. Không có giờ vào cổng, giờ tan ca, ngày làm việc dễ trôi theo hai hướng: hoặc bắt đầu muộn, kéo lê cả ngày; hoặc làm từ sáng tới tối không dừng. Cả hai đều làm cạn năng lượng, chỉ theo hai cách khác nhau.
Ranh giới con người. Ở chỗ làm, những câu chào buổi sáng, lời hỏi han bên máy nước, bữa trưa cùng nhau tưởng là phụ nhưng lại nuôi tinh thần rất nhiều. Làm ở nhà, chỉ còn tin nhắn công việc — thứ hiếm khi mang lại cảm giác được nhìn thấy, được chia sẻ.
Nhận ra mình đang thiếu ranh giới nào. Nếu bạn khó bắt đầu buổi sáng, thiếu ranh giới thời gian đầu ngày. Nếu khó dừng buổi tối, thiếu ranh giới cuối ngày. Nếu thấy buồn buồn khó tả dù việc vẫn ổn, thường là thiếu ranh giới con người. Mỗi loại có cách chữa riêng ở các mục dưới.
Dựng nhịp một ngày làm việc tại nhà
Nhịp không cần cứng nhắc, nhưng cần có điểm mở và điểm đóng rõ ràng. Một khung tham khảo:
- Giờ dậy cố định, kể cả không có cuộc họp sớm. Giờ dậy lệch nhau vài tiếng giữa các ngày làm cơ thể như luôn bị lệch múi giờ.
- Một “đường đi làm giả”. Đi bộ quanh khu phố mười lăm phút, ra đầu ngõ mua bữa sáng, tưới cây ngoài ban công. Việc nhỏ này thay cho quãng đường tới chỗ làm, giúp đầu óc chuyển trạng thái.
- Thay quần áo. Không cần sơ mi, nhưng thay đồ ngủ bằng một bộ đồ mặc ở ngoài được. Đây là tín hiệu rõ ràng nhất với chính mình rằng giờ làm đã bắt đầu.
- Bắt đầu bằng việc quan trọng nhất trước khi mở tin nhắn. Bốn mươi lăm phút đầu cho việc cần đầu óc nhất. Mở tin nhắn trước thì cả buổi sáng sẽ bị việc của người khác dắt đi.
- Nghỉ trưa thật sự, rời bàn. Ăn ở chỗ khác chỗ làm việc, không vừa ăn vừa đọc thư.
- Nghỉ ngắn có vận động mỗi một, hai giờ: đứng dậy, vươn vai, đi lấy nước, nhìn ra xa.
- Nghi thức đóng ngày. Ghi việc dở cho ngày mai, tắt máy, gập máy tính, rời góc làm việc. Có người đi bộ một vòng như “đường về nhà giả”. Từ đó tới sáng mai, không mở lại tin nhắn công việc trừ khi thật gấp.
Chọn hai hoặc ba điểm trong danh sách để bắt đầu, phổ biến nhất là thay quần áo và nghi thức đóng ngày. Giữ trong hai tuần trước khi thêm điểm khác.
Góc làm việc: chỉnh gì với ngân sách nhỏ
Không phải ai cũng có phòng làm việc riêng. Phần lớn chỉ có một góc bàn trong phòng ngủ hay cạnh bàn ăn. Một vài điều chỉnh tốn ít tiền mà đổi được nhiều cảm giác:
| Vấn đề | Cách chỉnh | Vì sao giúp giữ năng lượng |
|---|---|---|
| Ngồi trên giường, sofa | Dùng một bàn và ghế cố định, kể cả bàn gấp nhỏ | Cơ thể gắn chỗ đó với việc, giường giữ lại cho nghỉ |
| Góc tối, bí | Đặt bàn gần cửa sổ, mở rèm buổi sáng | Ánh sáng tự nhiên giúp tỉnh táo hơn đèn tối |
| Màn hình quá thấp, đau cổ | Kê máy lên chồng sách hoặc giá đỡ, dùng bàn phím rời nếu có | Bớt mỏi cổ vai, bớt khó chịu cuối ngày |
| Bàn bừa đồ nhà | Một khay hoặc hộp để cất đồ không liên quan khi bắt đầu làm | Ít thứ kéo sự chú ý đi |
| Ồn từ nhà bên, đường phố | Tai nghe, nhạc không lời, hẹn giờ làm việc cần tập trung vào lúc yên | Giảm phân tán, bớt cáu |
| Không có chỗ riêng | Dùng một tấm lót bàn, một đèn bàn: bày ra khi làm, cất đi khi xong | Tạo ranh giới bằng đồ vật khi không có ranh giới bằng tường |
Một chậu cây nhỏ, một ly nước luôn đầy cạnh bàn cũng là những điều chỉnh rẻ mà nhiều người thấy dễ chịu hẳn. Không cần đẹp như ảnh trên mạng; cần đủ để bạn muốn ngồi vào.
Giữ kết nối khi không ngồi chung
Thiếu người quanh mình là lý do hay bị bỏ qua nhất của cảm giác uể oải khi làm ở nhà. Tin nhắn công việc không thay được những tương tác nhỏ ở văn phòng, nên cần chủ động bù lại.
Hẹn những cuộc nói chuyện không vì việc
Mười lăm phút gọi video với một đồng nghiệp mỗi tuần, không có chương trình họp, chỉ hỏi han. Nghe có vẻ thừa, nhưng chính những cuộc gọi này giữ lại phần “con người” mà làm việc từ xa dễ đánh mất.
Làm việc cùng nhau mà mỗi người một việc
Hẹn bạn bè hoặc đồng nghiệp ở quán cà phê, thư viện, không gian làm việc chung một hai buổi mỗi tuần. Mỗi người làm việc của mình, trưa ăn cùng nhau. Có người bên cạnh giúp tập trung hơn và bớt cô đơn.
Báo tiến độ có chút màu sắc
Thay vì chỉ gửi “xong rồi”, thêm một câu về điều thú vị gặp phải. Đồng nghiệp sẽ biết bạn đang làm gì, và những lời khen, câu hỏi qua lại tạo cảm giác có người cùng đi.
Ra khỏi nhà mỗi ngày
Dù chỉ là đi chợ, đi bộ quanh hồ, ghé tiệm tạp hoá. Gặp người, nghe tiếng phố, thấy trời giúp ngày làm việc tại nhà không bị đóng khung trong bốn bức tường.
Những cái bẫy hay gặp
Người làm việc tại nhà lâu năm hầu như ai cũng từng rơi vào ít nhất một trong những cái bẫy sau:
- Làm việc nhà xen giữa giờ làm. Phơi quần áo, rửa bát, dọn tủ — mỗi việc chỉ năm phút nhưng cắt ngang mạch làm. Gom việc nhà vào giờ nghỉ trưa hoặc sau giờ đóng ngày.
- Luôn trực tin nhắn để chứng minh mình đang làm. Trả lời ngay mọi tin làm bạn không bao giờ có khối thời gian tập trung. Thoả thuận với nhóm khung giờ phản hồi hợp lý.
- Ăn vặt liên tục vì bếp ở ngay đó. Chuẩn bị sẵn bữa phụ hợp lý, để đồ ăn vặt ngoài tầm mắt từ góc làm việc.
- Làm tới khuya vì “dù gì cũng ở nhà”. Không có giờ tan ca, ngày làm việc dễ kéo dài vô tận, lâu dần thành mệt mỏi kéo dài. Đóng ngày đúng giờ là kỹ năng chứ không phải lười.
- Bỏ vận động hoàn toàn. Không đi lại tới chỗ làm, số bước chân mỗi ngày có thể tụt rất thấp. Lên lịch đi bộ hoặc vận động như một cuộc hẹn.
- Để màn hình điện thoại úp cạnh tay. Mỗi lần rung là một lần bị kéo đi. Để điện thoại ở phòng khác trong khối giờ tập trung.
Khi làm việc tại nhà bắt đầu ảnh hưởng tâm trạng
Với một số người, làm việc tại nhà lâu ngày đi kèm cảm giác cô đơn, ngày nào cũng giống ngày nào, và tâm trạng đi xuống chậm rãi tới mức chính họ không nhận ra. Dấu hiệu đáng để ý: không muốn ra khỏi nhà ngay cả khi có dịp, bỏ những việc trước đây vẫn thích, ngủ quá nhiều hoặc quá ít, khó tập trung kéo dài, thấy buồn hoặc trống rỗng nhiều ngày liền.
Nếu bạn nhận ra mình trong vài dòng đó, hãy bắt đầu bằng những việc trong bài — ra ngoài mỗi ngày, gặp người, vận động — và quan trọng hơn là nói với một người tin cậy. Khi tình trạng kéo dài trên hai tuần, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đây không phải chuyện yếu đuối mà là chăm sóc sức khoẻ như mọi chuyện sức khoẻ khác.
Cũng đáng cân nhắc việc trao đổi với chỗ làm về cách sắp xếp: một hai ngày lên văn phòng mỗi tuần, hoặc hẹn làm việc nhóm trực tiếp định kỳ. Nhiều nơi sẵn lòng linh động khi nhân viên nói rõ nhu cầu, và đôi khi chỉ một ngày ra ngoài mỗi tuần đã đủ đổi màu cả tuần.
Danh mục kiểm cho một ngày làm việc tại nhà tốt
Cuối ngày, tự đánh dấu. Không cần đủ cả, nhưng ngày nào có từ sáu dấu trở lên thường là ngày bạn thấy dễ chịu:
- Dậy đúng giờ đã đặt.
- Thay quần áo trước khi bắt đầu làm.
- Làm việc quan trọng nhất trước khi mở tin nhắn.
- Ngồi ở góc làm việc, không làm trên giường.
- Có ít nhất ba lần đứng dậy vận động.
- Nghỉ trưa rời bàn.
- Ra khỏi nhà ít nhất một lần.
- Có một cuộc trò chuyện không vì việc với ai đó.
- Đóng máy đúng giờ, ghi sẵn việc cho ngày mai.
- Buổi tối không mở lại tin nhắn công việc.
Sau một tuần, nhìn xem dấu nào bạn hay thiếu nhất. Đó là chỗ đáng sửa đầu tiên — thường chỉ cần sửa một chỗ là cả ngày đổi khác.
Đừng dùng danh mục này để tự chấm điểm khắt khe. Có ngày con ốm, có ngày cúp điện, có ngày việc gấp tới tận khuya — những ngày đó chỉ cần giữ được một hai dấu là đủ. Danh mục là tấm gương để nhìn nhịp của mình qua nhiều ngày, không phải bảng thành tích. Khi thấy mình giữ được đều sáu bảy dấu trong vài tuần, có thể thêm một thói quen nhỏ mới, như một buổi làm việc ở thư viện hay một cuộc gọi đầu tuần với đồng nghiệp.
Câu hỏi thường gặp
Làm việc tại nhà có nên mặc đồ như đi làm không?
Không cần trang trọng như đi làm, nhưng nên thay đồ ngủ bằng một bộ quần áo mặc ra ngoài được. Việc thay đồ là tín hiệu với chính mình rằng giờ làm đã bắt đầu, giúp tập trung hơn và cũng dễ nghỉ hơn khi thay lại đồ ở nhà cuối ngày.
Làm sao để người nhà hiểu mình đang làm việc chứ không phải ở nhà chơi?
Nói rõ với người nhà giờ làm của bạn và những khung giờ cần yên tĩnh như lúc họp. Một tín hiệu đơn giản như đeo tai nghe hay đóng cửa giúp mọi người dễ nhận biết. Đổi lại, khi đã đóng ngày, hãy dành thời gian trọn vẹn cho gia đình.
Làm việc tại nhà lâu có hại cho sức khoẻ không?
Bản thân làm việc tại nhà không có hại, nhưng ngồi lâu, ít vận động, góc ngồi sai tư thế và ít gặp người có thể ảnh hưởng tới sức khoẻ thể chất và tinh thần. Vận động đều, chỉnh góc ngồi, ra ngoài mỗi ngày và giữ kết nối giúp giảm rủi ro.
Nên làm việc ở quán cà phê hay ở nhà?
Cả hai đều có chỗ hợp. Ở nhà yên tĩnh cho việc cần tập trung sâu và cuộc họp; quán cà phê hoặc không gian làm việc chung giúp đổi không khí, gặp người. Nhiều người chọn ở nhà phần lớn tuần và ra ngoài một hai buổi.
Có nên làm thêm giờ khi làm tại nhà để chứng tỏ năng suất?
Không nên biến làm thêm giờ thành thói quen. Năng suất được đánh giá bằng kết quả, không phải số giờ trực tin nhắn. Làm quá giờ thường xuyên dễ dẫn tới mệt mỏi kéo dài. Hãy báo tiến độ rõ ràng và đóng ngày đúng giờ.
Làm việc tại nhà thấy cô đơn thì phải làm sao?
Chủ động hẹn trò chuyện với đồng nghiệp, làm việc cùng bạn bè ở quán cà phê hay thư viện, ra ngoài mỗi ngày. Nếu cảm giác cô đơn kéo dài kèm buồn bã, mất hứng thú, hãy nói với người tin cậy và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý.
