Có những buổi chiều mọi thứ chùng xuống: mắt díp lại, việc còn một đống, ngoài trời âm u. Rồi tình cờ một bài hát quen vang lên, chân bắt đầu gõ nhịp, vai thả lỏng, và bạn thấy mình có thể làm tiếp. Âm nhạc là một trong những cách nhanh và rẻ nhất để đổi tâm trạng, nhưng phần lớn người ta để nó đến một cách ngẫu nhiên.
Nói ngắn thôi: hãy tự chuẩn bị vài danh sách nhạc nhỏ cho từng lúc — sáng thức dậy, giữa giờ làm, trên đường về, lúc dọn nhà — chọn những bài thật sự làm bạn muốn nhún nhảy hay hát theo, không phải bài đang thịnh. Khi buồn, cho phép mình nghe vài bài buồn trước rồi mới chuyển dần sang nhịp vui. Và nghe ở mức âm lượng giữ được đôi tai lâu dài.
Bài này đi qua lý do âm nhạc đổi tâm trạng nhanh như vậy, cách lập danh sách cho từng lúc, chuyện nghe nhạc buồn khi đang buồn, cách tham gia vào âm nhạc thay vì chỉ nghe, và những lưu ý an toàn cho tai và khi đi đường.
Vì sao một bài hát đổi được tâm trạng nhanh như vậy
Âm nhạc tác động cùng lúc lên nhiều thứ. Nhịp kéo cơ thể chuyển động theo: bài có nhịp nhanh, rõ khiến chân tự gõ, người tự lắc lư, và khi cơ thể động lên thì tâm trạng cũng theo. Giai điệu và hoà âm mang sắc thái — tươi, buồn, hùng tráng — mà người nghe cảm nhận gần như ngay lập tức, không cần hiểu lời.
Thêm nữa là ký ức. Một bài hát gắn với mùa hè năm mười tám tuổi, chuyến đi cùng bạn thân hay đám cưới của anh chị sẽ kéo theo cả không khí của thời điểm đó. Đó là lý do bài hát làm bạn phấn chấn nhất thường không phải bài hay nhất về mặt âm nhạc, mà là bài có kỷ niệm.
Cuối cùng là lời bài hát. Một câu hát nói đúng điều bạn đang nghĩ khiến bạn thấy được thấu hiểu; một đoạn điệp khúc dễ hát cho bạn cảm giác được tham gia. Hiểu những lớp này giúp bạn chọn nhạc có chủ đích hơn: cần dậy năng lượng thì ưu tiên nhịp, cần ấm lòng thì ưu tiên bài có kỷ niệm, cần cảm giác có bạn đồng hành thì ưu tiên lời hát.
Lập danh sách nhạc phấn chấn của riêng bạn
Mỗi người phản ứng với âm nhạc khác nhau, nên danh sách tốt nhất là danh sách tự làm. Dành một buổi tối, làm theo các bước sau:
- Ghi ra mười bài hát bất kỳ mà lần nào nghe bạn cũng thấy khá lên. Đừng lọc vì “bài này hơi sến” hay “bài này cũ quá”; chỉ cần nó có tác dụng với bạn.
- Nghe lại từng bài và để ý cơ thể: bài nào làm chân gõ nhịp, bài nào làm muốn hát to, bài nào làm thấy ấm. Đánh dấu ba nhóm đó.
- Mỗi tuần thêm hai ba bài mới bạn tình cờ nghe thấy và thích. Hỏi bạn bè “bài nào làm cậu vui lên nhanh nhất” — đây là cách tìm nhạc rất hay và cũng là đề tài trò chuyện dễ thương.
- Chia thành vài danh sách ngắn, mỗi danh sách khoảng mười lăm đến hai mươi phút, đặt tên theo lúc dùng: “dậy đi”, “giữa giờ”, “đường về”, “dọn nhà”.
- Sắp xếp thứ tự: bắt đầu bằng bài vừa phải, tăng dần lên bài sôi động nhất ở giữa, kết thúc bằng bài nhẹ để chuyển sang việc tiếp theo.
- Mỗi tháng rà lại, bỏ những bài đã nghe mòn, không còn cảm giác gì.
Danh sách ngắn có lợi hơn danh sách dài vô tận: bạn biết rõ trong đó có gì, bật lên là có tác dụng, không mất thời gian chọn.
Gợi ý nhạc theo từng lúc trong ngày
Bảng dưới không chỉ định bài cụ thể vì gu mỗi người một khác, mà gợi ý tính chất của nhạc hợp từng lúc:
| Lúc | Tính chất nhạc hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Vừa thức dậy | Nhịp vừa phải, sáng sủa, tăng dần | Âm lượng nhỏ trước, đừng dội ngay bài quá mạnh |
| Tập thể dục buổi sáng | Nhịp đều, rõ, hợp bước chân hoặc động tác | Không đeo tai nghe kín khi chạy ngoài đường |
| Làm việc cần tập trung | Nhạc không lời hoặc lời ít, nhịp ổn định | Bài có lời quen dễ kéo bạn hát theo, mất tập trung |
| Uể oải đầu giờ chiều | Hai ba bài sôi động, có điệp khúc dễ hát | Đứng dậy nghe, nhún theo thì hiệu quả hơn ngồi |
| Đường về nhà | Bài có kỷ niệm, giai điệu ấm | Đi xe máy thì không đeo tai nghe |
| Dọn nhà, nấu ăn | Nhạc vui, dễ hát to | Mở loa nhỏ cho cả nhà, đừng làm phiền hàng xóm |
| Trước khi ngủ | Nhạc chậm, nhẹ, không lời | Tắt hẳn khi bắt đầu buồn ngủ, đừng để chạy cả đêm |
Để ý cột cuối: phần lớn lưu ý liên quan đến an toàn và người xung quanh. Niềm vui âm nhạc của mình không nên trở thành phiền toái của người khác.
Đang buồn có nên nghe nhạc buồn không
Nhiều người nghĩ đang buồn thì phải bật ngay nhạc vui để “kéo” mình lên. Thực tế, khi đang buồn sâu, một bài hát quá tươi lại có thể làm bạn khó chịu, như ai đó vỗ vai bảo “vui lên đi” lúc mình không muốn. Nghe vài bài buồn hợp tâm trạng giúp bạn thấy cảm xúc của mình được gọi tên, được đồng hành, và đó là bước đầu để nhẹ lòng.
Cách nhiều người dùng là đi từ tâm trạng hiện tại tới tâm trạng mong muốn qua vài bậc: bắt đầu bằng một hai bài buồn, chuyển sang bài trầm nhưng ấm, rồi bài có nhịp vừa, cuối cùng mới tới bài vui. Mỗi bậc vài bài là đủ. Cách này nhẹ nhàng hơn việc nhảy thẳng từ buồn sang vui.
Điều cần để ý là đừng ở mãi trong vòng nhạc buồn. Nếu bạn nhận ra mình nghe đi nghe lại một bài buồn hàng giờ, càng nghe càng chìm xuống, đó là lúc nên dừng lại, ra ngoài, nói chuyện với ai đó. Và nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ hay mất hứng với mọi thứ, hãy tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, âm nhạc không thay được việc đó.
Đừng chỉ nghe: hát, nhún, chơi nhạc cùng người khác
Hát to. Hát theo một bài quen, dù hát sai tông, thường làm tâm trạng lên nhanh hơn nghe im lặng. Khi hát bạn thở sâu hơn, cơ mặt chuyển động, và bạn đang làm một việc thay vì chỉ ngồi. Tắm, nấu ăn, lái xe ô tô một mình là những lúc lý tưởng để hát mà không ai chấm điểm.
Nhún nhảy vài phút. Không cần biết nhảy. Đứng dậy, lắc vai, gõ chân theo hai bài hát giữa giờ làm việc là đủ để máu lưu thông, lưng bớt mỏi và đầu óc tỉnh lại. Ở nhà có thể bật nhạc và nhảy lung tung cùng con, cả nhà sẽ cười.
Hát cùng người khác. Hát chung trong một nhóm, một buổi họp mặt gia đình hay một câu lạc bộ hợp xướng tạo ra cảm giác gắn bó đặc biệt. Bạn không cần giọng hay; cảm giác cùng hoà một bài hát với người khác là thứ khó tìm thấy ở chỗ khác.
Học chơi một nhạc cụ đơn giản. Vài hợp âm đệm cho một bài hát quen là đủ mang lại niềm vui rất riêng: niềm vui tự tạo ra âm thanh. Không cần hướng tới biểu diễn, chỉ cần mỗi tối gảy vài phút cho chính mình nghe.
Nhạc cho từng hoàn cảnh: vài tình huống quen
Sinh viên mùa ôn thi. Ôn bài thì nhạc không lời, âm lượng nhỏ hoặc yên tĩnh; giờ nghỉ giữa hai buổi học thì bật hai bài sôi động nhất trong danh sách, đứng dậy nhún theo. Việc chia rõ “nhạc học” và “nhạc nghỉ” giúp đầu óc biết lúc nào cần tập trung, lúc nào được thả lỏng, thay vì để một danh sách chạy suốt từ sáng tới tối.
Văn phòng nhỏ muốn không khí vui hơn. Một danh sách chung mà mỗi người góp hai bài, mở loa nhỏ vào giờ dọn dẹp cuối ngày thứ Sáu, là cách giúp mọi người biết thêm về nhau. Nhớ hỏi ý cả nhóm trước khi mở, vì có người cần yên tĩnh để làm việc, và tránh bài có lời thô tục.
Cha mẹ đưa đón con. Quãng đường đi học có thể thành giờ âm nhạc của cả nhà: mỗi ngày một người được chọn bài trên ô tô. Trẻ thấy được tôn trọng, người lớn được nghe nhạc mình thích vào ngày của mình. Đi xe máy thì không cần nhạc; trò chuyện với con là đủ vui.
Người vừa chuyển đến nơi mới. Nhạc quê nhà hay bài hát gắn với bạn bè cũ giúp đỡ nhớ nhà vào những tối đầu. Song song, thử tìm nghe nhạc gắn với nơi mới — một ban nhạc địa phương, một buổi biểu diễn ở nhà văn hoá — để dần có kỷ niệm mới gắn với chỗ ở mới.
Nghe nhạc an toàn để vui được lâu
Đôi tai không tự lành khi đã tổn thương do tiếng ồn, nên niềm vui âm nhạc cũng cần chút cẩn trọng:
- Giữ âm lượng ở mức bạn vẫn nghe được người bên cạnh gọi. Nếu người ngồi cạnh nghe rõ nhạc từ tai nghe của bạn, nghĩa là đang quá to.
- Nghe tai nghe lâu thì cứ khoảng một giờ cho tai nghỉ vài phút.
- Ở chỗ ồn như xe buýt, tàu, người ta có xu hướng tăng âm lượng để át tiếng ồn. Tai nghe có chức năng giảm ồn hoặc chọn nghe ít đi lúc đó giúp không phải vặn quá to.
- Không đeo tai nghe khi đi xe máy, đi xe đạp, băng qua đường. Không nghe thấy còi xe là nguy hiểm thật sự.
- Khi chạy bộ, đi bộ ngoài đường, nếu nghe nhạc thì chỉ đeo một bên hoặc dùng loại không bịt kín tai.
- Ở chung cư, nhà phố sát nhau, mở loa vừa phải và tránh giờ nghỉ của hàng xóm.
- Nếu sau khi nghe thấy ù tai kéo dài hoặc nghe kém đi, giảm nghe và đi khám tai mũi họng.
Những lưu ý này không nhằm làm mất vui, mà để bạn còn nghe được những bài hát mình thích thêm nhiều chục năm nữa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên nghe nhạc khi làm việc cần tập trung không?
Tuỳ người và tuỳ việc. Với việc lặp lại, nhạc giúp đỡ chán. Với việc cần đọc, viết, tính toán, nhạc có lời dễ kéo sự chú ý đi; nhiều người hợp với nhạc không lời, âm lượng nhỏ hoặc yên tĩnh hoàn toàn. Thử làm cùng một việc có nhạc và không nhạc rồi so xem mình làm được bao nhiêu.
Nghe mãi một bài thích có làm nó mất tác dụng không?
Có thể. Nghe quá nhiều lần, bài hát quen tới mức không còn gợi cảm xúc như trước. Cách giữ là luân phiên: cất bài đó đi vài tuần, đến khi nghe lại sẽ thấy như gặp lại người quen. Đó cũng là lý do nên rà danh sách nhạc mỗi tháng.
Người không biết nhiều về âm nhạc chọn nhạc thế nào?
Không cần biết gì về thể loại hay nhạc lý. Chỉ cần để ý cơ thể mình khi nghe: chân có gõ không, có muốn hát theo không, có thấy dễ chịu không. Hỏi bạn bè bài họ hay nghe khi cần vui lên cũng là cách tìm nhạc rất hiệu quả.
Nghe nhạc trước khi ngủ có tốt không?
Nhạc chậm, nhẹ, không lời có thể giúp một số người thư giãn trước khi ngủ. Nên đặt hẹn giờ tắt để nhạc không chạy cả đêm, và tránh đeo tai nghe khi ngủ vì dễ ảnh hưởng tai và khó chịu. Nếu khó ngủ kéo dài nhiều tuần, nên hỏi ý kiến bác sĩ.
Trẻ nhỏ trong nhà nên nghe nhạc thế nào cho vui?
Trẻ thích nhất là được vận động theo nhạc cùng người lớn: vỗ tay, lắc lư, nhảy lung tung. Dùng loa ngoài với âm lượng vừa phải thay vì tai nghe. Chọn bài có lời phù hợp tuổi và để trẻ tự chọn vài bài cũng làm trẻ thấy được tham gia.
Âm nhạc có chữa được buồn không?
Âm nhạc giúp nâng tâm trạng trong những lúc buồn thông thường và là người bạn tốt. Nhưng nó không chữa được nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, mất hứng thú với mọi thứ hay ý nghĩ làm hại bản thân. Khi có những dấu hiệu đó, hãy nói với người tin cậy và gặp chuyên gia.