Làm xong một việc khó, nhiều người chỉ lặng lẽ chuyển sang việc tiếp theo, chẳng dừng lại một giây. Lâu dần, mọi việc trở thành một dải dài không có điểm dừng, và đầu óc bắt đầu hỏi: làm cho xong để làm gì, khi việc này xong lại có việc khác?
Câu trả lời ngắn: một phần thưởng nhỏ, đúng lúc, gắn với đúng việc giúp đánh dấu "mình đã xong" và khiến lần sau bắt đầu bớt nặng hơn. Nhưng tự thưởng cũng có mặt trái: thưởng quá to, thưởng trước khi làm, hoặc thưởng bằng những thứ làm hại mình sẽ biến phần thưởng thành cớ để buông. Bài này đi qua cách chọn cho đúng, kèm một danh sách gợi ý theo cỡ việc để bạn sửa thành danh sách của riêng mình.
Điều cần nhớ trước khi đọc tiếp: tự thưởng không phải để mua chuộc bản thân làm việc mình ghét. Nó là cách nói lời cảm ơn với chính mình vì đã chịu khó, và cách làm cho con đường dài có thêm vài điểm dừng chân dễ chịu.
Vì sao một phần thưởng nhỏ lại có tác dụng
Khi một việc vừa xong mà được theo sau bởi một cảm giác dễ chịu, đầu óc dần ghi nhận rằng việc đó dẫn tới điều tốt. Lần sau đứng trước cùng việc, sự ngại ngần sẽ bớt đi một chút. Đây là cơ chế quen thuộc của việc hình thành thói quen, không cần lý thuyết gì cao siêu.
Phần thưởng còn có một tác dụng khác ít được nhắc tới: nó tạo ra điểm kết. Người làm việc mà không bao giờ dừng lại ghi nhận sẽ thấy mọi thứ như chạy trên băng chuyền. Một ly trà ngồi uống chậm sau khi nộp báo cáo, một lần gạch đỏ thật to trên danh sách — những thứ đó nói với mình "phần này xong rồi, mình làm được".
Cần nói thêm: các nghiên cứu tâm lý học cũng đã chỉ ra rằng phần thưởng bên ngoài, nếu dùng sai, có thể làm giảm hứng thú với những việc vốn đã thích sẵn. Nghĩa là không phải việc gì cũng cần thưởng. Phần thưởng hợp nhất với những việc cần làm nhưng tự thân chưa hấp dẫn: dọn dẹp, giấy tờ, ôn bài, tập thể dục những tuần đầu.
Một điều nữa: phần thưởng tốt nhất là phần thưởng bạn tự chọn và tự trao. Khi chính mình quyết định "xong việc này mình sẽ đi dạo bờ hồ", cảm giác là đang chăm sóc bản thân, chứ không phải đang bị điều khiển bằng củ cà rốt. Còn những phần thưởng do người khác đặt ra cho mình, như thưởng doanh số hay điểm thi đua, là chuyện khác và không phải chủ đề của bài này.
Bốn nguyên tắc chọn phần thưởng
Nhỏ, tương xứng với việc. Việc mười lăm phút thì thưởng năm phút. Việc cả tuần thì thưởng một buổi tối. Thưởng quá to cho việc nhỏ làm phần thưởng mất giá trị, lại dễ tốn kém.
Đến ngay sau khi xong. Phần thưởng càng gần lúc hoàn thành càng gắn chặt với việc. "Cuối tháng mua đồ mới" quá xa, đầu óc không kịp nối hai thứ với nhau.
Không phá chính mục tiêu. Tập thể dục xong thưởng bằng một bữa ăn quá no, ôn thi xong thưởng bằng thức trắng xem phim — phần thưởng đang kéo lùi điều mình vừa làm.
Đủ vui để mong chờ. Phần thưởng phải là thứ bạn thật sự thích, không phải thứ "người ta bảo nên thích". Có người thích một tô phở, có người thích nửa tiếng đọc truyện, có người thích gọi điện cho bạn thân.
Có giới hạn rõ. Mười lăm phút lướt điện thoại thì đặt hẹn giờ mười lăm phút. Một tập phim thì chỉ một tập. Phần thưởng không có điểm dừng rất dễ nuốt mất cả buổi tối, và cảm giác dễ chịu biến thành cảm giác hối tiếc.
Danh sách phần thưởng theo cỡ việc
Gợi ý dưới đây ưu tiên những thứ ít tốn kém, không hại sức khoẻ. Hãy sửa lại cho hợp với mình — danh sách của riêng bạn bao giờ cũng hiệu quả hơn danh sách chung.
| Cỡ việc | Ví dụ việc | Phần thưởng gợi ý |
|---|---|---|
| Rất nhỏ (dưới 15 phút) | Trả lời email khó, dọn bàn, gọi một cuộc điện thoại ngại | Đứng dậy vươn vai, một bài hát yêu thích, gạch bằng bút màu |
| Nhỏ (30–60 phút) | Xong một phần báo cáo, buổi tập ngắn, ôn một chương | Một ly trà ngon, mười lăm phút đọc truyện, nhắn kể cho bạn |
| Vừa (nửa ngày, cả ngày) | Nộp xong bài, dọn xong căn phòng, xong một đợt việc gấp | Một bữa ăn ở quán mình thích, đi dạo công viên, xem một bộ phim |
| Lớn (cả tuần, cả tháng) | Hoàn thành dự án, giữ thói quen tập đủ một tháng | Một chuyến đi ngắn, một món đồ đã muốn từ lâu trong khả năng chi trả, một buổi tụ tập ăn mừng |
| Chặng dài | Thi xong, hoàn thành khoá học, xong luận văn | Một trải nghiệm đáng nhớ đã lên kế hoạch từ trước, làm cùng người thân |
Để ý rằng nhiều phần thưởng ở đây không tốn tiền: thời gian, sự công nhận, một khoảng nghỉ. Với những việc nhỏ hằng ngày, những thứ không tốn tiền thường bền hơn, vì bạn không phải lo mỗi lần tự thưởng là một lần chi tiêu.
Tình huống theo từng kiểu người
Sinh viên. Ôn xong một chương thì cho phép mình mười phút lướt điện thoại có hẹn giờ, hoặc một ly trà sữa sau khi hoàn thành cả tuần học đúng kế hoạch. Tránh thưởng bằng thức khuya, vì cái giá phải trả là buổi học hôm sau.
Người đi làm văn phòng. Gửi xong một bản báo cáo khó thì đi bộ ra quán nước dưới toà nhà, không mang điện thoại. Hết một tuần dự án căng thì một buổi tối hoàn toàn không mở hộp thư công việc.
Người tập thể dục mới bắt đầu. Mỗi buổi tập xong đánh dấu một ô trên tờ giấy dán cửa tủ. Đủ hai mươi ô thì thưởng một đôi tất chạy mới hoặc một bữa sáng ở quán mình thích.
Cha mẹ bận rộn. Phần thưởng tốt nhất thường là thời gian cho riêng mình: nửa tiếng ngồi yên với cốc cà phê sau khi con đã ngủ, một buổi sáng cuối tuần được ngủ muộn nhờ người kia trông con.
Trưởng nhóm muốn thưởng cả đội. Ăn mừng cùng nhau khi xong một cột mốc — một bữa trưa, một buổi chiều về sớm, một lời cảm ơn cụ thể trước cả nhóm. Phần thưởng chung giữ tinh thần tốt hơn phần thưởng riêng lẻ.
Ăn mừng không cần quà: ghi nhận và kể lại
Không phải phần thưởng nào cũng phải là một thứ cầm nắm được. Một trong những phần thưởng bền nhất là sự ghi nhận — từ chính mình và từ người khác. Cuối ngày dành hai phút viết ra những việc đã xong, kể cả việc nhỏ như "đã gọi cuộc điện thoại ngại từ tuần trước". Viết ra giúp mình nhìn thấy những thứ dễ bị quên ngay khi chuyển sang việc khác.
Kể lại cho một người cũng là một cách ăn mừng. Nhắn cho bạn thân "mình nộp xong rồi", kể với người nhà trong bữa tối rằng hôm nay đã gỡ được một việc khó. Phản hồi của họ — một lời chúc, một biểu tượng vui — làm cho việc xong trở nên có thật hơn.
Với những việc lớn, hãy dừng lại thật sự để ăn mừng thay vì lập tức lao vào mục tiêu tiếp theo. Nhiều người vừa xong luận văn đã lo chuyện xin việc, vừa xong dự án đã nhận dự án mới, và không bao giờ có cảm giác mình đã đến đích. Một buổi tối ngồi nhìn lại chặng đã qua, cảm ơn những người đã giúp, là phần thưởng mà không món đồ nào thay được.
Những kiểu tự thưởng nên tránh
Một số phần thưởng tưởng vô hại nhưng lâu dần làm mình mệt thêm hoặc làm hỏng chính thói quen đang xây:
- Thưởng trước khi làm: "Xem một tập phim rồi làm" thường thành ba tập và không làm.
- Thưởng bằng rượu bia hay chất kích thích: cảm giác dễ chịu ngắn, cái giá về sức khoẻ và giấc ngủ dài.
- Thưởng bằng mua sắm vượt khả năng: niềm vui qua nhanh, khoản nợ ở lại.
- Thưởng bằng thức khuya: lấy giấc ngủ của ngày mai trả cho niềm vui đêm nay.
- Thưởng lớn dần mỗi lần: phải tăng mãi mới thấy vui, cuối cùng chẳng gì đủ.
- Phạt mình khi không làm được: tự cấm ăn, tự mắng — thường làm động lực tụt thêm chứ không tăng.
Nếu thấy mình đang dùng một phần thưởng theo cách khó dừng lại — ví dụ lướt mạng hàng giờ, mua sắm liên tục — đó là lúc nên thay nó bằng thứ khác, và nói chuyện với người tin cậy nếu cảm thấy khó tự kiểm soát.
Mười phút làm ngay
Viết ra danh sách phần thưởng của riêng bạn ngay bây giờ — chỉ mất vài phút:
- Ghi năm thứ nhỏ làm bạn thấy dễ chịu và không tốn tiền.
- Ghi ba thứ vừa phải, tốn ít tiền, có thể làm trong một buổi.
- Ghi một thứ lớn bạn muốn dành cho một chặng dài.
- Gạch đi thứ nào làm hại sức khoẻ hoặc kéo lùi mục tiêu của bạn.
- Ghép từng phần thưởng với một việc cụ thể trong tuần này.
- Dán danh sách ở chỗ dễ thấy: bàn làm việc, cửa tủ lạnh, màn hình khoá.
- Sau một tuần, xem lại phần thưởng nào thật sự làm mình mong chờ, gạch bỏ thứ không còn hấp dẫn và thêm thứ mới.
Danh sách viết sẵn giúp bạn không phải nghĩ ra phần thưởng khi đã mệt. Và nhìn thấy nó trước khi bắt đầu cũng là một lời nhắc nhỏ: làm xong việc này, có một điều dễ chịu đang chờ.
Câu hỏi thường gặp
Tự thưởng có làm mình phụ thuộc vào phần thưởng không?
Có thể, nếu dùng cho mọi việc và tăng dần. Nên dùng phần thưởng cho những việc cần làm nhưng chưa thú vị, nhất là giai đoạn đầu xây thói quen. Khi việc đã quen, có thể giảm dần hoặc đổi sang phần thưởng nhẹ hơn.
Có nên thưởng bằng đồ ăn ngọt không?
Thỉnh thoảng một món ngọt nhỏ không sao. Nhưng nếu ngày nào cũng gắn việc xong với đồ ngọt, lâu dần thành thói quen ăn không cần thiết. Nên xen kẽ với phần thưởng không phải đồ ăn như nghe nhạc, đi dạo, gọi cho bạn.
Làm sao thưởng cho mình khi không có nhiều tiền?
Nhiều phần thưởng hiệu quả nhất không tốn đồng nào: thời gian nghỉ, một buổi đi dạo, một bài hát, một cuộc gọi cho người thân, gạch việc bằng bút màu. Chọn những thứ bạn thật sự thích, không cần đắt.
Có nên thưởng cho cả những việc đã thích làm sẵn?
Thường không cần. Việc đã thích thì bản thân nó đã là phần thưởng. Thêm phần thưởng bên ngoài đôi khi làm hứng thú tự nhiên giảm đi. Nên dành phần thưởng cho những việc khó vào.
Tự thưởng khác gì với tự chiều chuộng bản thân quá mức?
Tự thưởng gắn với một việc đã xong và tương xứng với nó. Chiều chuộng quá mức là khi phần thưởng đến dù chưa làm, hoặc to hơn hẳn việc, hoặc gây hại lâu dài. Hỏi mình: phần thưởng này có giúp lần sau mình còn muốn làm không?
Nếu không làm xong việc thì có nên tự phạt?
Tự phạt thường làm tăng cảm giác tội lỗi và khiến lần sau khó bắt đầu hơn. Thay vì phạt, hãy xem vì sao chưa xong: việc quá to, đang mệt hay bị chen ngang. Sửa nguyên nhân đó hiệu quả hơn nhiều so với tự trừng phạt.