Năm giờ rưỡi chiều tan làm, sáu giờ rưỡi đã phải có mặt ở lớp, mười giờ tối mới về tới nhà. Những tuần đầu của một khoá học văn bằng hai, cao học hay lớp chứng chỉ thường đầy háo hức. Rồi tới tháng thứ hai, thứ ba, cơ thể bắt đầu kêu, bài tập dồn, và câu hỏi “mình học để làm gì” xuất hiện vào đúng những tối mưa nhất.
Người vừa làm vừa học giữ được lửa thường không phải người khoẻ nhất hay rảnh nhất, mà là người quản lý năng lượng thay vì chỉ quản lý thời gian: có cách nạp lại sức trong quãng chuyển từ chỗ làm sang lớp, nhớ rõ lý do mình bắt đầu, chấp nhận học đủ tốt thay vì hoàn hảo, và có người quanh mình hiểu chuyện.
Bài này không bàn nên học ngành gì hay có nên đi học không — đó là câu hỏi chọn hướng đi. Ở đây là cách đi hết con đường bạn đã chọn mà không cạn sức giữa đường.
Vì sao tháng thứ ba thường là tháng khó nhất
Tháng đầu của một khoá học mới có sức đẩy của cái mới: bạn bè mới, môn học mới, cảm giác mình đang làm một việc có ý nghĩa cho bản thân. Cái háo hức đó che đi cái mệt. Tới khoảng tháng thứ hai, thứ ba, cái mới hết, cái mệt còn — và thường trùng với lúc bài tập, bài kiểm tra giữa kỳ bắt đầu dồn lại.
Người đi làm lại có thêm một gánh mà sinh viên chính quy ít gặp: đầu óc đã dùng gần hết sức cho công việc ban ngày. Bạn bước vào lớp với phần năng lượng còn lại sau tám tiếng họp hành, xử lý việc, đi đường. Không lạ khi có tối ngồi trong lớp mà chữ của thầy cô trôi qua đầu như nước.
Hiểu điều này giúp bạn bớt tự trách. Mệt buổi tối không có nghĩa bạn kém hay không hợp với việc học. Nó chỉ có nghĩa bạn cần chiến lược riêng cho người học với cái đầu đã làm việc cả ngày — khác với cách học của người chỉ có một việc là đi học.
Một điều đáng biết nữa: người đi làm có lợi thế mà sinh viên chính quy không có. Bạn mang vào lớp kinh nghiệm thật, những tình huống thật ở chỗ làm, nên rất nhiều khái niệm trong sách lập tức có chỗ để gắn vào. Một bài giảng về quản trị dự án sẽ sống động hơn hẳn khi bạn vừa trải qua một dự án trễ hạn tuần trước. Biết tận dụng điều này — mang câu hỏi từ công việc vào lớp, mang bài học từ lớp về công việc — là cách biến việc học buổi tối từ gánh nặng thành thứ làm ngày làm việc của bạn thú vị hơn.
Quãng chuyển từ chỗ làm sang lớp học
Ba mươi tới sáu mươi phút giữa giờ tan làm và giờ vào lớp là khoảng quyết định tối hôm đó bạn học được hay không. Một cách dùng quãng này:
- Đóng việc trước khi rời bàn. Năm phút cuối giờ, ghi lại việc dở và việc đầu tiên làm sáng mai. Đầu óc sẽ bớt kéo theo công việc vào lớp.
- Ăn một bữa nhẹ thật sự. Đói làm mất tập trung, nhưng ăn quá no thì buồn ngủ. Một ổ bánh mì, hộp xôi nhỏ, ly sữa, quả chuối — chuẩn bị sẵn từ sáng để khỏi phải chạy đi mua.
- Vận động mười phút. Đi bộ một đoạn, leo cầu thang thay vì đi thang máy. Vận động nhẹ giúp người tỉnh lại sau một ngày ngồi.
- Đổi “kênh” trong đầu. Trên đường, nghe lại ghi âm bài buổi trước hoặc đọc lướt đề mục bài hôm nay. Một phút nghĩ trước về bài học giúp vào lớp đỡ ngỡ ngàng.
- Rửa mặt, uống nước trước khi vào lớp. Việc nhỏ nhưng là tín hiệu rõ cho cơ thể: bắt đầu một phần mới của ngày.
- Chọn chỗ ngồi gần phía trên. Ngồi gần thầy cô, gần bảng, ít bị phân tán và khó ngủ gật hơn.
Ngày nào tan làm muộn, không kịp làm đủ các bước, hãy giữ ít nhất hai việc: ăn nhẹ và uống nước. Đói và khát là hai lý do đơn giản nhất mà nhiều người quên khi thấy mình “không vào”.
Học đủ tốt: chọn chỗ dồn sức
Người vừa làm vừa học không thể làm mọi thứ ở mức cao nhất. Chọn chỗ dồn sức có ý thức giúp bạn đi đường dài:
| Phần việc học | Dồn sức | Làm ở mức đủ |
|---|---|---|
| Môn cốt lõi, liên quan trực tiếp tới mục tiêu | Đọc trước, làm bài tập đầy đủ, hỏi thầy cô khi chưa hiểu | — |
| Môn đại cương, môn phụ | — | Nắm ý chính, làm đủ yêu cầu, không cầu toàn |
| Bài tập nhóm | Phần mình nhận: làm đúng hạn, chất lượng | Phần điều phối: chia việc rõ từ đầu để không phải ôm |
| Tài liệu đọc thêm | Chương được giao bắt buộc | Phần “nên đọc”: đọc lướt, đánh dấu để đọc sau |
| Hoạt động ngoại khoá của lớp | Một hai buổi để quen người | Không cần có mặt tất cả |
“Đủ tốt” không phải là lười. Nó là cách phân bổ phần năng lượng có hạn vào chỗ mang lại nhiều nhất cho mục tiêu của bạn. Cầu toàn ở mọi môn là con đường nhanh nhất dẫn tới kiệt sức và bỏ ngang.
Giữ lý do ban đầu luôn trong tầm mắt
Viết lại lý do cụ thể. Vào tuần đầu khoá học — hoặc ngay hôm nay — viết ra vì sao bạn đi học, càng cụ thể càng tốt: “để đọc hiểu được tài liệu chuyên ngành bằng tiếng Anh mà không phải nhờ ai”, “để tự tin nhận dự án phân tích dữ liệu”. Lý do mơ hồ như “để phát triển bản thân” rất khó kéo bạn ra khỏi nhà vào một tối mưa.
Nhìn thấy lý do đó hằng tuần. Dán vào trang đầu vở, để làm hình nền điện thoại một thời gian, hoặc đọc lại mỗi tối Chủ nhật khi xếp lịch tuần. Lý do chỉ có sức kéo khi nó được nhớ tới đúng lúc mệt.
Tìm một chỗ dùng ngay điều vừa học. Cách mạnh nhất để giữ hứng học là thấy nó có ích ngay. Học xong một kỹ thuật trình bày, tuần sau thử dùng ở cuộc họp. Học xong một khái niệm tài chính, thử đọc lại báo cáo của công ty bằng con mắt mới. Mỗi lần dùng được là một lần nhắc mình học không phí.
Đếm chặng đường đã qua. Đánh dấu số học phần đã xong, số tuần đã đi. Khi thấy mình đã qua hai phần ba chặng đường, bỏ cuộc trở nên khó hơn — theo nghĩa tốt.
Người xung quanh: gia đình, sếp và bạn cùng lớp
Không ai vừa làm vừa học thành công một mình. Những người xung quanh có thể là sức đẩy hoặc lực cản, tuỳ cách bạn nói chuyện với họ.
Với gia đình
Nói rõ với người nhà lịch học của bạn và những tuần sẽ căng, như mùa thi. Thoả thuận trước ai đón con, ai nấu cơm tối hôm có lớp. Đừng để người nhà phải đoán, vì đoán sai dễ thành giận. Nếu có con nhỏ, dành một khoảng ngắn nhưng trọn vẹn với con mỗi ngày — mười lăm phút đọc truyện — có khi quý hơn một buổi tối ở nhà mà đầu óc để chỗ khác.
Với quản lý
Không bắt buộc phải kể, nhưng nếu việc học liên quan tới công việc và lịch học có thể va với giờ làm, nói trước sẽ dễ được thông cảm hơn là xin về sớm đột ngột. Nhiều quản lý sẵn lòng hỗ trợ khi thấy nhân viên học thêm để làm tốt hơn.
Với bạn cùng lớp
Người cùng lớp là nguồn động lực lớn nhất mà nhiều người bỏ phí. Họ hiểu đúng cái mệt của bạn vì họ cũng đang trải qua. Một nhóm ba bốn người hỏi bài nhau, chia nhau ghi chép buổi ai đó vắng, nhắc nhau hạn nộp, có thể là lý do bạn đi hết khoá học.
Những tối không thể đi nổi
Sẽ có những tối bạn thật sự kiệt sức. Một số nguyên tắc giúp vượt qua mà không bỏ cuộc:
- Phân biệt “ngại” và “cạn”. Ngại thì thường đỡ sau mười phút bắt đầu; cạn thì không. Tự hỏi: nếu bây giờ có người mời đi ăn món mình thích, mình có hứng không? Nếu có, có khi chỉ là ngại.
- Cho phép mình nghỉ một buổi có kế hoạch: báo trước, nhờ bạn ghi chép, xem lại tài liệu cuối tuần. Một buổi nghỉ có chủ đích không phải thất bại.
- Đừng để một buổi thành chuỗi. Nghỉ một buổi, buổi sau phải có mặt, kể cả chỉ ngồi nghe. Chuỗi vắng mới là thứ dẫn tới bỏ ngang.
- Xem lại lịch nếu tối nào cũng cạn. Có thể bạn đang nhận quá nhiều: vừa học, vừa làm, vừa tăng ca, vừa lo việc nhà. Giảm tải ở đâu đó — xin bớt tăng ca, đăng ký ít học phần hơn kỳ sau — là quyết định khôn chứ không phải đầu hàng.
- Để ý sức khoẻ. Mệt kéo dài nhiều tuần, ngủ không lại sức, đau đầu thường xuyên là lúc nên đi khám. Nếu thấy mất hứng thú với mọi thứ, buồn kéo dài, hãy nói với người tin cậy và gặp chuyên gia.
Ăn mừng từng chặng nhỏ
Một khoá học kéo dài một hai năm là chặng rất dài nếu chỉ chờ ngày nhận bằng mới vui. Hãy tạo những mốc ăn mừng nhỏ dọc đường: xong một học phần khó, nộp xong bài tiểu luận đầu tiên, qua kỳ thi giữa kỳ. Ăn mừng không cần tốn kém — một bữa phở cùng bạn cùng lớp, một buổi tối không học gì, một câu khoe với người thân.
Mỗi lần ăn mừng là một lần đánh dấu “mình đã đi được tới đây”. Với người vừa làm vừa học, đó là thứ nhiên liệu không thể thiếu, vì những lời ghi nhận từ bên ngoài thường rất ít: chỗ làm không biết bạn vừa qua môn khó, bạn bè không biết bạn đã thức tới khuya làm bài. Bạn phải tự ghi nhận cho mình.
Và khi nhìn lại, rất nhiều người vừa làm vừa học kể rằng điều họ tự hào nhất không phải tấm bằng, mà là chứng minh được với chính mình rằng họ làm được một việc khó trong lúc vẫn giữ được công việc và gia đình. Đó là cảm giác đáng để đi tới cùng.
Câu hỏi thường gặp
Vừa đi làm vừa học cao học có quá sức không?
Tuỳ vào khối lượng công việc, chương trình học và hoàn cảnh gia đình của mỗi người. Nhiều người làm được khi xếp lịch hợp lý, chọn số học phần vừa sức và có người nhà hỗ trợ. Nếu công việc thường xuyên tăng ca, nên cân nhắc đăng ký ít học phần mỗi kỳ.
Làm sao để không ngủ gật trong lớp buổi tối?
Ăn nhẹ trước giờ học, tránh ăn quá no, vận động vài phút, ngồi gần phía trên lớp và ghi chép tay. Đứng dậy đi lại trong giờ giải lao thay vì ngồi lướt điện thoại. Nếu tối nào cũng buồn ngủ không chống nổi, hãy xem lại giấc ngủ ban đêm.
Có nên nói với sếp là mình đang đi học không?
Không bắt buộc, nhưng thường có lợi nếu lịch học có thể va với giờ làm hoặc việc học liên quan tới công việc. Nói rõ bạn vẫn đảm bảo việc được giao, và nói trước những tuần có thể cần linh động. Điều này dễ chịu hơn nhiều so với xin về sớm đột ngột.
Học xong một học phần mà thấy không dùng được gì thì sao?
Một số môn có giá trị lâu dài hơn là dùng ngay, như môn nền tảng giúp hiểu các môn sau. Thử hỏi thầy cô hoặc người đã học trước môn đó liên quan gì tới mục tiêu của bạn. Nếu nhiều môn liên tiếp không liên quan, đó là thông tin để xem lại lựa chọn chương trình.
Đang học dở mà muốn bỏ thì nên làm gì?
Đừng quyết định trong một tối mệt. Viết ra lý do muốn bỏ và lý do ban đầu đi học, nói chuyện với người thân và bạn cùng lớp, hỏi nhà trường về lựa chọn bảo lưu hoặc giảm học phần. Nhiều người chỉ cần giảm tải một kỳ là đi tiếp được.
